Palimpsest: Aap tussen de apen - Jef Boden

Palimpsest: aap tussen de apen

Jef Boden over de Oekraïnse dichter die onverwacht een band met België blijkt te hebben...

Mogen we de tijd van Vasyl Stus als een eerder onbekend dichter in onze contreien stilaan opbergen? Enkele weken geleden veroverde hij de voorpagina van de boekenbijlage van Le Monde naar aanleiding van Palympsestes. 600 blz. Zijn verzameld werk. Dacht ik. Na Taras Chevtchenko de nummer twee van de Oekraïense dichters, verkondigde de achterflap van het lijvige boek. Is er meer nodig om het werk van de man wat nauwkeuriger te verkennen?

Zijn eerste bundel Winterbomen werd al door de Sovjetcensuur verboden en als gevolg daarvan in 1970 in België in het Oekraïens gedrukt en zo uitgegeven. De oorsprong van Winterbomen is te vinden in een winterse wandeling met zijn geliefde Valia. De rijm op de naakte bomen deden hem opmerken dat poëzie zo hoort te zijn: vrij van ieder omhulsel, vrij van alle stof van het dagelijkse leven en vrij van het slijk van toevalligheden. Slechts de kern wil hij: de menselijke ervaring van ieder ogenblik dat een man in deze wereld is overkomen.

In 1968 voltooide hij een eerste versie van de bundel. Een uitgever nam die prompt op in de uitgaveplanning. Na een lezersbrief van Stus aan de Oekraïense schrijversbond verdween de bundel evenwel uit de lijst. Daardoor kregen gedichten tijd om te groeien en de nieuwe selectie vond dus een alternatieve weg.  Zijn nuchterheid, zijn passie en het boven alles plaatsen van vaderland en waardigheid deden hem in zijn binnenste al beseffen dat de gevangenispoort voor hem openstond. Het verwijt van een publicatie in een vijandig land sprak hij bij de onderzoeksrechter tegen door te stellen dat het zonder zijn toestemming gebeurde en dat de bundel had moeten gepubliceerd worden bij de uitgever van de Sovjet-schrijvers.

Je kan de censoren veel verwijten naar het hoofd slingeren, niet de gedachte dat hun begrijpend lezen niet op peil zou zijn. Dit gedicht stond in die bundel. Laat je door de aap verrassen, of hap naar adem.

Zo leef ik, aap tussen de apen,
Mijn zondige voorhoofd getekend door smart,
Eindeloos beukt het tegen de harde muur;
Slaaf, hun slaaf, hun onbeduidende slaaf.
Rondom mij passeren de apen in een rij,
Een ernstige pas, zonder haast,
Woede kost minder moeite dan jezelf zijn.
Schaarpunt, hamerslag!
Oh, rechtvaardige Heer! Zwaar valt de wrok –
Niet meer dan één blind seizoen om te oordelen.
Hier beneden zijn slechts scherven van pijn,
Verspreid, ongevoelig, als kwikzilver.

Het lachen met het aapje tussen de andere exemplaren zal snel vergaan zijn als je jezelf als koning aap herkent in de dictatoriale maatschappij, of zelfs in de strafkampen. Zo over apen schrijven was voldoende om met andere dichters in 1972 tot vijf jaar strafkolonie te worden veroordeeld. De echte verrassing is niet dat zo’n straf een slag in het water was. Het haast ongelooflijke is dat Stus daar bleef schrijven en vertalen. Er mag dan veel vernietigd zijn, er is veel bewaard.

Vasyl Stus had het allicht in de genen. Zijn overgrootvader kreeg als kind van lijfeigenen op zeer jeugdige leeftijd een levenslange dienstplicht in het leger van de tsaar. Werd het lijfeigenschap in 1858 door Nicolas I afgeschaft, dan ontvingen de verlosten toch nog de omschrijving “landbouwer, eigendom van de staat”. Vanzelfsprekend dat legerdienst voor (groot)ouders tijdens de  volgende oorlogen hun deel was.

Dialogen, de stilte van gedichten, de duisternis, de talloze verwijzingen naar mythes, bijbelverhalen en auteurs allerhande tonen dat zijn leven in zijn gedichten verankerd is. Voor hem geen gecontroleerde luxe-ballingschap in Moskou of Sint-Petersburg zoals dat auteurs in de tsarentijd kon overkomen. Dit klinkt anders:

Voor het leven moet je betalen:
stap in het open graf

…

Ik vecht niet voor een verleden
dat door ongeloof is opgevreten.

…

Een cel reikt niet tot de hemel
De aarde zal onder de cel verdwijnen.

 

Vaak duikt in zijn poëzie een dialoog op tussen de realiteit en het gedroomde, tussen geliefden. In talloze voetnoten legt de vertaler – dankbaar meegenomen - het verband tussen een naam, een symbool, een plaats en de verzen van dé dichter des vaderlands Chevtchenko. Reeds die eerste bundel blijkt een verzameling vol verwijzingen naar het verleden. In Laatste brief van Dovjenko klinkt het helder:

Dan, heerlijke donderslag
Die aan de hemel zijn schichten zaait,
Vogels van Taras, over de Dnipro –
En de woorden van de profeten laten de lucht klieven.

Het hoofd buigen zat er voor deze strijder voor land en volk niet in. De nacht mag duister zijn, wreed de realiteit, maar doorbreekt elke ellende die hem overkomt. Wie meent dat het lijden eeuwig duurt, mag sterven. Hoe onverdraaglijk het leven ook is, zij zullen overwinnen, de uiteindelijke vrijheid zal hen toebehoren. Door dat in zijn gedichten te blijven herhalen, tekende hij als het ware voor een volgend verblijf, ditmaal in het kamp Perm-36 waar hij in 1985 zal overlijden.

Kan het anders dan dat hij reeds in 1978 in een brief aan vrienden stelt: “Alles is in gereedheid gebracht opdat ik een artikel vol zelfkritiek zal schrijven… ze mijn vrijwillige zelfdoding zullen bekomen…. Om mijn naam tegen hen te beschermen: voor mij volstaat het dat enkele personen Vasyl niet in twijfel trekken.”

Er is geen Heer meer op deze aarde!
God verdraagt het niet langer – trok zich terug –
Wil dit onmenselijke onrecht niet langer zien,
Dit duivelse martelen, deze wreedheden,
Afgrijselijke landen, afschuwelijke god!
Meester van de gruwel, aanjager van waanzinnige
Woestenij. Welke tevredenheid kan hij voelen
Bij deze daden? In bloedbaden,
Het vernederen, het langzaam neerhalen
Van de hemel naar de aarde – zodat een wereld
Zonder hemel achterblijft. Een krankzinnig land
Waar beulen aan beulen zijn overgeleverd.
Heer-God, in alle ernst, je bent dood.

Zo klonk het ook, naast spot en geloof in de toekomst. Hier beken ik dat ik me in dit lijvige boek op dit ogenblik nog niet verder bevind dan net na die eerste bundel. Zijn zoon noemde de volgende periode in zijn vaders schrijven “een tijd van creativiteit” die een aanvang vond onmiddellijk na zijn eerste arrestatie. Herinneringen dienden om een nieuwe wereld op te bouwen. Het werd zijn “Palimpsest-periode”. De volgende 500 bladzijden van het boek liggen beloftevol voor me.

© Jef Boden

Vasyl Stus: Palimpsestes. Poésie et lettres du Goulag, Les Editions noir sur Blanc, 2026, ISBN 978-2-88983-195-1

Aanvullende opmerking van Jef Boden:
Vanaf september staat de dichter op een nieuw bankbiljet in Oekraïne. Mooi toch.

Over War Poets - Jef Boden

War Poets

Oorlogen eisen onvermijdelijk krachtige formuleringen. Laat ons onmiddellijk voorbij de slogans stappen en ons dadelijk naar de dichters wenden. Die lijken werkelijk te wortelen in de barbaarse gevechten. Zonder de Ilias, de Spaanse burgeroorlog of de Tweede Wereldoorlog te willen minimaliseren, War Poets zijn onafscheidelijk verbonden met het Britse rijk en de Eerste Wereldoorlog. Het aantal dichtende stemmen vanuit de loopgraven is veel ruimer en recent stevig aangevuld met enkele opvallende Oekraïense bundels. 

“Waarom hebben we nog poëzie nodig?” Het klinkt als een terechte vraag als je met beide voeten in de loopgraven staat en het boven je hoofd projectielen regent. Is het nodig om daar gedichten te schrijven? De vraag en het antwoord vormen de afsluiter van de bundel Hier waren we van Artur Dron. Hij bekent dat de invasie zijn schrijven blokkeerde. Een nieuwe taal vinden was noodzakelijk. Herbeginnen en ontdekken dat de belangrijkste nood aan poëzie gebaseerd is op het verminderen van eenzaamheid. Woorden tellen. Daarom gaat het tijdens een oorlog niet om over die oorlog te schrijven, hij schrijft over en voor mensen.

“Hoe minder je het woord “oorlog” gebruikt

hoe meer men zal geloven

in je gedichten.”

En even verder:

“Men zegt dat literatuur

woorden zijn met daartussen stilte.

In die van ons, nu,

domineert dat tweede.”

Al duurt het nooit erg lang om te zoeken naar wat er nog aan vragen overblijft.

“Waar is je been?

Waar zijn je vrolijke vrienden?

Waar is je jeugd,

ouderling van 20

die nog droomt

van de dood en verbrijzelde Snickers?”

Al verzekert hij:

“De literatuur zal nooit iemand doden

maar lezen in de loopgraven laat overleven.”

Wat schrijft hij vandaag, ruim een eeuw na de Luizenplaag van Rosenberg, na de kreet van Owen dat na Dulce et Decorum est, gas en ander fraais slechts een leugen rest, na de bitterheid van Sassoon bij de inhuldiging van de Menenpoort? Verlies, trauma, desillusie raken een diepe kern. En voor Artur Dron betekent schrijven aanwezig zijn, ontmoeten, zelfs lichamelijk aangevoeld, in elkaar opgaan, en – kan het anders – aanwezig blijven:

“Na mijn dood wil ik elektriciteit worden

om je woning te verlichten.”

Of

“Die twee meisjes

ze kijken naar ons aan de rand van de weg

en ze hebben hun hand op hun hart gelegd

…

Op dat ogenblik heb ik alles begrepen.”

Vader, echtgenoot, zoon: ze passeren allemaal, kunnen niet anders dan op hun moment in die lange lijn van Russische oorlogsmisdaden blijven herinneren dat de ziel van het Oekraïense volk en land verder zal leven.  Daarom deze poëzie.

De titel van de bundel van Yaryna Chornohuz Op deze manier blijven we vrij is de enige titel die niet tussen haakjes staat. Het tweede gedicht draagt als titel (haakjes) en staat zoals alle andere teksten effectief tussen haakjes. Geeft dat aan dat de gedichten vooral herinneringen, gedachten zijn? Over de geboortegrond, het hiernamaals, over de liefde die doet volhouden?

De gedichten mogen dan in de loopgraven geschreven zijn, ze beschrijven inderdaad niet zozeer die realiteit, ze drukken eerder uit wat oorlog met je doet. Het besef is daar: de doden keren niet weer. Het leven na de oorlog zal anders zijn. Men mag dan al eens hopen dat die kelk aan je zal voorbijgaan, men weet dat niemand gespaard blijft. Ze schrijft het.

“ik dacht dat het leed zou slijten

als schoenen

maar het leed hangt boven onze hoofden

en observeert ons altijd doorheen een vizier”

Of

“men zegt dat men de doden beweent

na de oorlog

maar onze oorlog zal eindigen

tegelijkertijd met ons leven”

En

“de eerste dode laten gaan is lastig

met de tweede sterft de eeuwigheid

en nadien tel je niet meer”

Dat ze deel uitmaakt van een volk dat sinds eeuwen een dierbaar land moet verdedigen:

“dat betekent dichter zijn in Oekraïne

eeuwig wenen in de gedichten

boven de nog altijd verse graven”

Het mag niet verwonderen dat deze bundel bekroond is met de Taras Chevtchenkoprijs, de nationale prijs voor Oekraïense literatuur. Ondertussen houdt Yaryna Chornohuz vol aan het front.

In 2023 verscheen een uitgebreide bundel, zeg maar aan het front Ontsnapte gedichten, aangevuld met eigen foto’s van dichter-fotograaf Maksym Kryvtsov. Haast 200 bladzijden. Het is geen verrassing dat ook deze vertaald is. In Oekraïne was Kryvtsov geen onbekende. Het werd een afscheid: begin 2024 sneuvelde hij. Zo dichtte hij wat oorlog is:

“In het oog van de oorlog

steekt een grijze draad

als een soep van paddenstoelen

uit de hemel

het oor van de herfst

hoort stemmen van obussen

als die van de priester op het moment van de communie.”

Iets daarvoor liet hij in een lang gedicht Maria en Golgotha als roepnamen van soldaten passeren. Zij waren vergezeld van Mattheus, Johannes en zelfs Jezus, en werden getroffen, ernstig verwond in een beschieting.

Verder plaatst hij ze poëtisch in de verschrikkelijkste talkshow aller tijden: de oorlog. Om een stille glimlach, de herinnering aan een verdwenen warmte, te plaatsen in een gedicht. Wie ben ik?, vraagt hij zich af. In dit veranderende leven.

“Je kan geen pas meer zetten

zonder gezien te zijn.

…

Wanneer het regent

lacht niemand

het water vergeet niets.

…

De kern van je hart

kan je niet verlaten,

er valt niet te ademen.”

Opnieuw duikt de Heer op, de God van de decaloog, al stelt de dichter alleen Van Gogh te begrijpen. Een meisje lacht om hem: ze weet dat God Facebook niet leest. Na alle herfstbeelden waarin iedereen doet wat hij kan, vraagt hij zich af wanneer de lente komt. God blijft in de stilte en gevallen bladeren bedekken de wereld. Toch schrijft hij verder, schreef en fotografeerde hij, gedichten als brieven met naast een vaak weerkerend waarom, nog altijd de volgehouden dromen. Zo sterk was de greep van de oorlog op het leven, op zijn leven, dat deze bundel inderdaad een einde werd.

© Jef Boden 

Artur Dron: Nous étions là, 979 10 94936 46 7
Artur Dron: We were here, 978 1914 99026 7
Yaryna Chornohyz: C’est ainsi que nous demeurons libres, 978 2 37055 468 0
Maksym Kryvtsov: Poèmes de la brèche, 979 10 94936 48 1

Zingen in de oorlog - Jef Boden

Zingen in de oorlog

‘Zoals de kolonel zei,’ bedenkt Natalia, ‘dit is de eerste maal in twee jaar tijd dat ik vogels hoor zingen. Thuis zingen ze niet.’

‘Omdat ze een shellshock hebben opgelopen,’ lacht de frontarts Roman.

‘Die shellshock hebben wij ook, en toch zingen wij nog,’ zegt Natalia uitdagend.

Deze dialoog staat in een reportage in The Power Within over een herstelkamp voor Oekraïense medici in Zweden. Zing je nog, ondanks de oorlog? Ontdek daarnaast Joelia Pajevska, ambulancier in Mariupol, gevangen, gemarteld, geruild, die later verklaart dat sport en kunst belangrijk zijn om trauma’s te verwerken. Onlangs verscheen haar eerste dichtbundel en de voorbije zomer was ze naast Serhii Zhadan een blikvanger op het tweedaagse poëziefestival van Kharkiv. Nauwelijks 20 km van de Russische grens laat zo’n ondergronds festival net vele toeschouwers toe om het hoofd boven de explosies te houden. Eerder verscheen In the Hour of War met werken van 27 dichters uit de eerste maanden van de oorlog. 

De oorlog dringt het leven binnen

Onvermijdelijk dat dichters over het hele land de realiteit niet kunnen negeren. De oorlog dringt het leven van iedere bewoner binnen. Is vluchten een optie?

Serhii Zhadan schrijft onmiddellijk:

Neem slechts het belangrijkste. Neem de brieven

Neem slechts wat je kan dragen

Neem de iconen en het borduurwerk, neem het zilver

Neem het houten kruis en de gouden replica’s…

We zullen nooit terugkeren.

We zullen onze stad nooit weerzien.

Of zoals Halyna Kruk stelt

…. Met iedere volgende dag van de oorlog

werd mijn noodzakelijke bagage

lichter…

En ze eindigt

uiteindelijk zijn zelfs sleutels

niet essentieel

Blijf je thuis? Bij iedere poetsbeurt vraagt Lyudmyla Khersonski zich af wat je van al die oude spullen bewaart, tot

…….. dan, eureka –

onder een stapel, een blikje sardines!

Marianna Kiyanovska beschrijft dan weer hoe de oorlog in alle kleine dingen doordringt, als in het vruchtvlees van kersen, zoet en fris. Maar, sommigen spuwen pitten uit, uit andere lichamen haalt men kogels.

Marjana Savka varieert dit in Hier ligt de Heer. Verslagen in een kist. Na Bucha breekt God niet langer brood, wacht eerder op het wonder der verrijzenis, met een fragment van een raket in zijn borst. Maar Hij zal aan hun zijde opstaan!

Al is het voor Dmitry Bliznyk oneindig eenvoudiger:

Neem de onsterfelijkheid, God, maar geef

me deze koude appelkelder.

Onvermijdelijk wordt, zoals Alex Averbuch dat doet, de vraag gesteld hoe je ooit naar een stad kan terugkeren die niet langer bestaat.

je vraagt: mijn geliefden, waar moet ik nu heen?

waar zeg je jezelf vandaag vaarwel?

Een taal in oorlog

Met het dagelijkse leven verandert ook je taal. Lesyk Panasiuk laat er geen gras over groeien. In In de Ziekenhuiskamers van mijn Land opent hij duidelijk:

De letters van het alfabet trekken naar de oorlog

… vormen woorden die niemand roepen wil.

… De taal in tijden van oorlog

is onverstaanbaar. In deze zin

gaapt een gat – niemand wil sterven – niemand

spreekt.

Taal vertelt waartoe de dichter veroordeeld is, klinkt het bij Boris Khersonsky. Gedichten brengen geen oorlog, zijn eerder een spiegel, een ontkenning, maar woorden krijgen met iedere explosie een andere betekenis.

Natalia Bilotserkivets meldt hoe men meer dan ooit gedichten schrijft en ondertussen weet hoe machteloos dit is. Oksana Zabuzko formuleert in Een definitie van poëzie hoe, terwijl vingers een pen vastgrijpen, ze koud worden, niet langer die van haar zijn.

Mijn jonge ziel –

De kleur van nat gras –

Naar vrijheid – dan

‘Stop!’ klinkt het, ontsnapt

Op de wankele grens

Van twee werelden –

Stop, wacht.

Mijn God. Eindelijk. Kijk, hier komt poëzie vandaan. 

En zoeken dichters in oorlogstijden waar ze met hun teksten heen moeten, dan weet Ekaterina Derisheva dat:

De mensen schrikken van artillerievuur

Leren opnieuw tellen

Een twee drie vier vijf.

Andriy Bondar formuleert hetzelfde in de mensen van mijn land. Hoe ze in de schaduw van woorden, de dreiging van de dood, te vroeg, als een vlinder op een karton worden geprikt.

Of met de woorden van Yurii Izdryk

kijken naar de wereld door het vizier van een geweer

kijken in jezelf door een microscoop

…. om elkaar te beschermen.

En krijgt taal nog een andere kleur? Anastasia Afanasieva schreef tijdens haar vlucht onder hevige bombardementen het eerste deel van een gedicht nog in het Russisch, ze eindigde in het Oekraïens. Niet langer in de taal van de agressor.

De dichter in de strijd

In een oorlog is het onvermijdelijk dat dichters dienst nemen, dat gedichten rechtstreeks uit de loopgraven komen. Nog steeds.

In Hij schrijft verwoordt Kateryna Kalytko hoe een soldaat in een brief aan zijn moeder herinneringen ophaalt en pijnlijk vermeldt hoe Andrew niet op zijn brief antwoordde.

Ostap Slyvynsky reikt in “1918” nog verder terug. Gebeurtenissen van die oorlog raken onvermijdelijk de actuele.

De geur van oorlog

Je ruikt naar oorlog

Jij en oorlog zijn één.

Zo schrijft Borys Humenyuk in Wanneer je je wapens schoonmaakt hoe de oorlog in je leven kruipt, hoe je wapen je nabij is, hoe in de aarde graven je als naar de baarmoeder terugleidt, hoe het gevecht, de geur, je één maakt met die oorlog.

Yulia Musakovska weet dat er niet alleen appelen in een tas kunnen schudden, ook beenderen, want

Je bent geen broer van mij

geen eerlijke vijand

geen man

geen beest.

Een zak vol beenderen.

Eenzelfde spanning zit ook in Begrafenisdiensten van Lyuba Yakimchuk. Het is niet wat je verwacht. De vijand probeert je te verleiden, vermomd als een struik, als sneeuw, als een leuk meisje. Zelfs in een kist kan hij doen alsof zijn hart niet meer slaat. Het zou mooi zijn als je jezelf zou kunnen overtuigen dat hij inderdaad zo’n terrorist is en geen menselijk wezen.

Zevenentwintig dichters uit het eerste jaar van de oorlog zoeken in deze bundel een eigen stem, bieden een veelheid aan stemmen.

© Jef Boden

 
In the Hour of War: Poetry fromUkraine, Arrowsmith Press, 979 8986 3401 80

The Power Within, The Kyiv Independent, 978 6178 2475 22

 

Tij - Jef Boden

Tij

Verwachting in het gaan en komen,
de ruimte, of de leegte
voor je voeten, een gewassen strand,
het schiften van de hemel,
een belofte voor een eeuwigheid en
o, zo zeker, het keren van de golfslag. 

Verdwijnt het water, de kracht,
vrij en lonkend,
aangetrokken speels, omarmen
is een glimlach, ruisend, bruisend,
steeds herscheppend je pracht.

Tijd om toe te kijken. Tij overkomt,
golft vol vertrouwen,
het refrein geruststellend
en machteloos. 

Nooit bedacht dat een vloed
zo overrompelend zou zijn.
Nooit gevreesd, eerder ooit gehoopt,
een woord, een naam,
zo ademloos. 

© Jef Boden

 

In vrede rusten? - Jef Boden

Een poëtische beschouwing van Jef Boden.

Over verwenste gedichten en verbannen dichters in Oekraïne en elders.

Rusten  in vrede? In alle stilte? Is dat werkelijk een belofte voor na de dood? Wat wanneer een ingrijpende versie van de hel vooraf al je deel was? Aan verwenste gedichten of verbannen dichters wordt na de dood weinig balsem verspild. Zelfs een graf biedt geen garantie. Van Isaac Rosenberg tot Vasyl Stus: telkens anders en toch….

Dmytro Stus beschrijft hoe hij, 23 jaar jong, het lichaam van zijn vader dat begraven ligt bij het beruchte Sovjet-strafkamp Perm-36 naar Kyiv overbrengt. Na de val van de muur en het verkruimelen van het vermolmde Sovjetsysteem laten enkele families van dissidenten er geen gras over groeien. De oude administratie probeert nog even dwars te liggen maar vergezeld van een documentaire filmploeg en met vele attesten in de hand brengen ze de lichamen van Vasyl Stus, dichter Yuriy Lytvyn en leraar-dissident Oleksa Tykhy naar de Baikove begraafplaats.

Of ze dan al vermoedden dat het slechts enkele jaren zal duren vooraleer ene Poetin macht en kampen in “ere” zou herstellen? Aanvankelijk werden de kampen, met administratie, in navolging van het SS-voorbeeld, opgeruimd. Bijzonder is dat net Perm-36, een van de beruchtste, nog werd ingericht als museum om te getuigen van de voorbije terreur.

In Kyiv is er in een kerk een afscheidsviering. Dan gaat het gezelschap, met de kisten, in een bus op pad. Onderweg houden ze halt bij het monument van dichter des vaderlands Taras Chevtchenko. Uit eerbied en erkenning dragen ze de kisten driemaal rond het standbeeld om die vervolgens op hun schouders naar de begraafplaats te brengen. Was het in Perm, boven de Oeral en richting Siberië een dag vroeger slechts enkele graden onder nul, in Kyiv vroor het die dag meer dan 20 graden. Toch waren er enkele tienduizenden Oekraïeners aanwezig. Hallucinant hoe Dmytro die tocht beschrijft, hoe hij vertelt hoe zijn vader van een anoniem graf met bordje “9” naar een respectvolle plaats reist, waar de massa roept dat de grafdelvers voldoende werk geleverd hebben. In die vrieskou zullen ze allen een handvol aarde werpen om het graf te dichten.

Je naam op een graf is niet altijd vanzelfsprekend. Vraag het aan Isaac Rosenberg, een niet zo vaak geciteerde War Poet. Hij stierf wellicht iets te vroeg om een vaste vermelding naast Wilfred Owen of Siegfried Sassoon te veroveren. Even een gedicht dat – gelukkig voor ons – het thuisfront bereikte.

Luizenjacht

Naakt zijn ze – meerstemmig schreeuwen ze
Glimmend, grimmig , dreigend. Grijnzende duivelstronies
En razende ledematen
Wentelen vlammend over de vloer,
Om een hemd vol krioelend ongedierte
Die soldaat schreeuwde het uit
Met vloeken
Waarvoor iedere god zou verschrompelen, maar niet de luizen.
En snel werd het hemd verlicht
Boven de kaars die hij had aangestoken terwijl wij daar lagen.
Dan sprongen we allen op, stripten
Om te jagen op het smerige gebroed.
Als in een duivelse pantomime
Werd de plaats snel een razernij.
Zie die happende silhouetten,
Zie die grijpende schaduwen
Te midden  van de vechtende armen op de muur.
Zie de reusachtige verkrampte vingers
Graaien in grootse lijven
Om dat extreme kleine te vermorzelen.
Zie hoe die vrolijke leden zich in het hete Hoogland gooien
Omdat zo’n tovenaarsvenijn
Heerlijk vanuit de stilte feest
Terwijl onze oren haast gesust waren
Door de duistere klanken
Van de trompet van de Slaap.

© Isaac Rosenberg - © Vertaling Jef Boden

Isaac wordt op 25 november 1890 in Bristol geboren in een Litouws-joods vluchtelingengezin. Ze verhuizen naar Stepney, een arme wijk in London, waar de jongen tot zijn 14 school loopt. Zijn leercontract als etser en zijn tekeningen openen de deuren van een avondopleiding aan een kunstacademie. Zijn interesse voor beeld en poëzie groeit. In juni 1914 trekt hij naar Zuid-Afrika in de hoop in een warmer klimaat zijn chronische bronchitis onder controle te krijgen. Wanneer de oorlog losbarst is “On receiving News of the War” zijn eerder kritische poëtische reactie binnen een golf van patriottische gedichten. In 1915 keert hij naar Engeland terug en wanneer het hem niet lukt een job te vinden meldt hij zich bij het leger. In 1916 belandt hij aan de Somme. Alles eindigt voor hem en tien van zijn makkers wanneer op 1 april 1918 een granaat in  hun midden ontploft. Ze worden in een gemeenschappelijk graf begraven. In 1926 worden de ongeïdentificeerde lichamen opgegraven en herbegraven. Onder zijn naam “Artist and Poet”, erboven “Buried near this spot”.

Een anoniem of een gemeenschappelijk graf hoeft dat niet altijd te blijven. Neem Volodymyr K Vakulenko.  Neem de zorg om je zoon en je bekende sympathie voor je Oekraïense moedertaal. Wat als de Russische bezetter dan aan je voordeur staat en die in de weegschaal werpt? Volodymyr Vakulenko voegt die K niet toevallig aan zijn naam toe. Het initiaal staat voor Kapytolivka, zijn geboortedorp; waar hij in een rustig wit huisje woont en zijn gedichten en kinderboeken schrijft.

Is het door verraad, een uitgesproken tip, dat hij op 22 maart 2022 wordt opgepakt terwijl zijn huis tijdens een huiszoeking overhoop wordt gehaald? Een dag later mag hij naar huis. Voelt hij dan dat het onheil nog steeds boven zijn hoofd hangt? Zijn oorlogsdagboek begraaft hij onder de kersenboom in zijn tuin. Alleen zijn vader weet ervan. Zelf verdwijnt Volodymyr op 24 maart voor een tweede maal. “Vandaag of morgen komt hij wel terug,” deelt een soldaat mee. 6 maanden later, na de bevrijding van Izium, worden uit massagraf 319 een aantal lichamen gehaald waartussen door een foto en DNA-onderzoek zijn lichaam wordt geïdentificeerd. Hij krijgt een persoonlijk graf in Charkiv.

Schrijfster Victoria Amelina weet met behulp van de vader het dagboek terug te vinden. In de heropgeknapte dorpsbibliotheek wordt Volodymyr herdacht. Victoria Amelina blijft zich inzetten om verhalen van omgekomen auteurs te verzamelen. Zij vervoegt die lijst wanneer een gerichte raket in de zomer van 2023 in Kramatorsk inslaat in een restaurant waar ze met collega’s samen is.

In het tweede deel van zijn oorlogskronieken noemt Andrej Koerkov het net geen ongewilde vooruitziendheid dat Vasyl Stus niet in Donetsk maar in Kyiv herbegraven is. Het bas-reliëf waarmee hij in de universiteit van Donetsk werd herdacht is reeds in 2014 door separatisten vernield.  Welk lot zou een graf getroffen hebben? Eenzelfde bedenking bij Taras Chevtchenko. Na 10 jaar dwangarbeid werd hij begraven in Sint-Petersburg. 58 dagen later werd zijn lichaam overgebracht naar Kyiv. Vervolgens is hij per boot over de Dnjepr naar Kaniv gebracht. Daar rust hij nog steeds.

Naast een oorlog kunnen je poëzie en je vrijheidsdenken je naar de eeuwigheid loodsen. Om te rusten in vrede?

© Jef Boden

Andrej Koerkov: Onze dagelijkse oorlog, Balans, ISBN 978 9463 8235 31
Dmytro Stus: Vasyl Stus. Life in creativity, ISBN 978 3838 2163 17