Het leven is geen eierdooier behalve voor zij die kakelen.
Recensie van Mens is de naam, de nieuwe dichtbundel van Philip Hoorne door Alain Delmotte.
Zou de poëzie van Philip Hoorne te nemen of te
laten zijn? Is men voor of is men tegen? Uit de vraag moet blijken dat hij op
de één of andere manier controversieel is. Alsof hij een duivel onder ons zou
zijn! Zoals het eerste citaat uit de song ‘Sympathy for the devil’ van de
Rolling Stones vooraan de bundel zou kunnen suggereren. Die sardonische
karaktertrek heeft wellicht te maken met zijn humor die meer dan eens op een
zwarte en genadeloze manier van hyperbolisch tot het laag-bij-het-grondse
wordt.
Ik hoor wel eens dat de bundels van Hoorne
routineus op elkaar zouden gelijken. Dat is evenwel niet terecht. Ik denk dat
we wel degelijk een ontwikkeling in zijn werk kunnen onderkennen. We hebben
zijn eerste bundel maar te vergelijken met z’n laatste: het zijn twee
verschillende taaldomeinen. Om het toch wat af te grenzen: hoe heeft de poëzie
van Philip Hoorne zich dan ontplooid sinds zijn (door Hoorne zelf
samengestelde) bloemlezing ‘Grootste Hits! De Jaren Nul’ uit 2009? Vanaf 2012
tot nu publiceerde hij vier bundels: ‘Het is fijn om van pluche te zijn’
(2012), ‘Kaas treft
geen schuld tot het tegendeel bewezen is’ (2015), ’Het
dikke meisje en de ziener’ (2019) en thans is er ‘Mens is de naam’ (2024). We
vinden in deze bundels de ingrediënten terug die we in sommige bundels uit de
jaren nul terug konden vinden: het platte (of het lagere), de (zelf)spot, de
ironie, het boertige, het absurde en het groteske. Van Hoorne valt geen verfijnde
esthetiek te verwachten. Zoals bijvoorbeeld de volgende onvertogen regels dat
rijkelijk en scatologisch bewijzen:
te laat
komen of in mijn broek kakken
ervaar
ik allerminst als een dilemma
tijd is
relatief mevrouw de voorzitter
een
volgescheten broek is dat niet
Soms wordt er in verband met zijn werk
gesproken over nihilisme en cynisme maar laat me daar eerder voorzichtig over
zijn.
Altijd hetzelfde? Nochtans is er een kleine
verschuiving merkbaar. Met name vanaf de laatste cyclus uit ‘Het is fijn om van
pluche te zijn’ die de titel ‘Het begint altijd met wakker worden’ meekreeg.
Wat toen opviel was het feit dat de leestekens waren weggegevallen en dat de
versregels en strofen minder regelmatig waren opgebouwd (zij het relatief en
niet excessief). Er wordt niet langer gebruik gemaakt van hoofdletters. Twee
bundels later vertonen sommige gedichten de neiging om wat in lengte toe te
nemen. Deze bundels worden niet langer in cycli gestructureerd maar zeer
elementair volgens de alfabetische rangschikking van de titels. Welk gegeven
zou die vaststellingen teweeggebracht hebben?
In het VWS-cahier (nr. 282) ‘Wachten is het
hele leven’(2014) dat Paul Rigolle over het werk van Philip Hoorne schreef,
wordt er uit een interview met een krant uit 2012 (dus na de publicatie van
‘Het is fijn om van pluche te zijn’) de volgende uitspraak van Hoorne
geciteerd: ‘Het lijkt me dat ik in iedere bundel een stuk vrijpostiger word.’
Ik ben van mening dat net die aandrang tot een
nog grotere vrijpostigheid Hoorne er toe aanzette om losser met interpunctie
(er blijven slechts het vraagteken, hier en daar wat gedachtestrepen en haakjes
over) en met een minder strikte vers- en strofebouw om te gaan. Het staat hem
ook wellicht toe om meer verhalend uit de hoek te komen en het stond hem meer
‘woordwoekering’ toe. Veralgemening wens ik hier te vermijden: wat langere,
woekerende gedichten vinden we ook wel in de vroegere bundels terug en
verhalende elementen waren er toen zeker ook al. Maar de frequentie ervan
verhoogt na 2012. Het staat hem toe om de zaken wat meer uit de hand te laten
lopen, daarbij geholpen door een taal die hij niets laat ontzien – zij het
nooit integraal. Hoe wild, stom of maf sommige verhalen lijken, Hoorne behoudt
de controle, hij slaat nooit door. Het blijft ‘gedrild’. Waarmee toch blijkt
dat deze poëzie onderhuids subtieler is dan dat zij op het eerste gezicht
lijkt.
Er zijn twee
stellingen die ingenomen kunnen worden ten aanzien van de poëzie van Hoorne,
die beide best voor waar aangenomen kunnen worden. Stelling één: hij is een
dichter die zich niet camoufleert. Stelling twee: hij is een dichter die zich
zeer goed weet te camoufleren. Die twee mogelijke stellingen zorgen er voor dat het werk van
Hoorne dubbelzinnigheden vertoont en dat net die dubbelzinnigheden de kern van
deze poëzie uitmaken. En de grootste dubbelzinnigheid daarbij is dat het
moeilijk is om vast te stellen wat nu al dan niet ironie is. In het gedicht
‘Sujet’ duikt die dubbelzinnigheid op:
dat schrijven is een manier
zeggen zij die het menen te weten
om zijn schuchterheid te maskeren
niet waar schreeuwen anderen luidkeels
hoorne is gewoon een verwerpelijk sujet
gemeen van kop tot teen
gemeen gemeen gemeen
dat lees je toch meteen
De eerste stelling
heeft te makken met zijn onomfloerste zegging – ‘dat lees je toch meteen’.
Zoals ik daarnet al noteerde is Hoorne een dichter die niet van fiorituren of
van wolligheid houdt. Die er ongegeneerd tegenaan gaat en zich daarbij soms onverbloemd
opstelt, die zijn eigen regels volgt en met niemand rekening wenst te houden.
Hij laat zich niet graag adviseren over hoe je poëzie moet schrijven. En nog
minder laat hij zich censureren. In het gedicht ‘Voor de niet tevreden
schrijfdocent’ blijkt de schrijfdocent effectief niet tevreden
hij noemde het vies vunzig schunnig scabreus
smerig en vulgair
wat een rijke taal wat een woordenschat
maar ik publiceer het toch – kust mijn gat!
De zelfironie heb je
onmiddelijk beet: Hoorne is met name zelf een schrijfdocent.
Bedoel ik met de
tweede stelling dat de dichter zijn ‘schuchterheid’ probeert te ‘maskeren’? Nee,
het is de dichter die dit noteert. Aan gepsychologiseer waag ik me niet. Zo wens ik poëzie niet
te lezen. Ik probeer me aan de tekst te houden. Het is trouwens wat te goedkoop om te gaan
poneren dat Hoorne zijn kwetsbaarheid met gestoer en gestoei probeert toe te
dekken. Want iedereen maskeert zich, want iedereen is even kwetsbaar – al geven de meesten dit uiteraard
niet graag toe. Wat betekent dat we met z’n allen een
masker dragen
(op de voorflap van de bundel staat een foto met ensoriaanse maskers). Het
menselijke bedrijf is carnavalesk. Niemand weet wie er zich achter het masker
bevindt – zelfs niet wie het masker draagt. Vandaar het motto van Urbanus als tweede citaat vooraan
de bundel:
1-2-3 Rikke tikke tik
Ra, ra, ra wie benne-k-ik
Is er iemand die al weet
Hoe ik heet
Nee, wat ik bedoel is
dat Hoorne nooit expliciet is wat zijn kijk op de wereld betreft. Op de mensheid.
Op de taal. Hoorne is een dichter die schrijft vanuit een ontnuchterde en ontnuchterende
houding, veel meer dus dan vanuit een gemis (vanuit het grimmige) dan vanuit
een verlangen (vanuit het lyriserende). Het harmonisch lyrisch (de zang) is uit
het gedicht weggezeefd: gebrekkige taal en kromme zinnen blijven over.
mijn gebrekkige taal zal ik
samen met vele anderen celebreren
op Kromme Zinnendag
Kromme zinnen laten
zich herkennen in het woordspelige, het door elkaar schudden van betekenissen
(wat zorgt voor een vervreemding ten aanzien van de taal), bewust goedkope knittel-
en knuppelverzen-achtige regels.
Ik geef hier enkele
voorbeelden van. Uit het gedicht ‘Massis’:
lammen laten lopen?
lammenielachenlul
Uit ‘Frituurland’:
op de terugweg van tervuren
komen we zesentwintig frituren tegen
Woordspel is te lezen
in volgende regels van ‘Een dag als geen ander’:
ik vervolgde mijn weg en op die weg
werd mijn blik eerst gevangen door een
blikvanger
vol met blikjes (…)
(In hetzelfde gedicht
veroorlooft Hoorne zich een binnenpretje door te verwijzen naar een gedicht uit
zijn bundel ‘Het ei in mezelf’.)
Vervreemding vinden we
in het gedicht ‘Schoor’:
van die keer dat ik scheermesjes kocht
waarmee ik me niet in mijn polsen sneed
maar mij schoor zoals het hoorde
en schoor ik weet niet of jij het hoort
maar schoor is een heel raar woord
Begripsverwarring staat
te lezen in het gedicht ‘En dans’
of een hark en een rakel hetzelfde zijn
het antwoord is ja rakel is vlaams voor hark
eigenlijk – en je hebt gelijk – kan je stellen
dat er in dat tuinhuis één spade en twee harken
stonden
of twee rakels (…)
(…)
de benamingen hark en rakel dienden voor het onderscheid
tussen de rakel en ik
daar zijn namen tenslotte voor
om de dingen van elkaar los te maken
De kernen van wat je
als een concrete levensvisie zou kunnen beschouwen, liggen tussen de plooien
van de verzen ingebed waarmee ik wil zeggen: met een oppervlakkige lezing raak
je er niet. Je moet het wat isoleren, het uit zijn context halen, het
narratieve ervan afstoffen. Ik zal niet alle gedichten gaan uithollen. Ik geef
enkele elementen aan.
In het eerste gedicht
van de bundel ‘Advies van de crisismanager’, staat het er uitdrukkelijk:
(…) dat iedereen altijd en overal alleen is
En die eenzaamheid
lijkt onherroepelijk fataal:
wedden dat je terugkeert
altijd keer je terug naar de kamer
waar je heerlijk eenzaam kunt wezen
Die ‘ouwe getrouwe eenzaamheid’ of het
isolement speelt zich onder een stolp af:
dat wij onder een verstikkende stolp naar adem
happen
niet weten hoe te ontsnappen
Het wijst op wat je
kunt verwachten van de wereld: survival of the fittest!
wie niet sterft zal op de een of andere
manier wel overleven (…)
Zelfs bij de conceptie
steken zaadcellen elkaar de loef af. Eentje wordt ‘alsnog op de meet geklopt’. Dat ‘falen’ zorgt ervoor dat de dichter
zich emotioneel opstelt:
kwaad ben je op jezelf en op iedereen
Iedereen: de mensen
dus. Die zijn niet geliefd: ze irriteren. Het zijn lawaaimakers,
praatjesmakers, raaskallers, zwetsers:
de zwetsers de kwetsers
nooit doen ze iets anders dan zwetsen en
kwetsen
bij mijn geboorte stonden ze naast mijn
kraambed
De strenge (en bewust
ongenuanceerde) balans wordt opgemaakt in één enkele versregel:
25% van de mensen zijn idioten en 74% zijn
grote idioten
Veel hoop biedt dat
overblijvende procentje niet:
niemand heeft nog plezier
De dichter schrijft
dit inzicht zonder enige gêne en met groot besef van zich af, want
het heeft geen zin om te doen alsof
we niet weten wat we weten
Hij komt tot de
conclusie:`
menig man gaat onderuit
iedereen spreekt iedereen toe
nul ziel doet aan bezwaar
het leven is geen eierdooier
behalve voor zij
die kakelen
Zoek achter de laatste
regel (een soort maxime) maar eens de logica. Een existentieel probleem wordt
er alvast mee aangegeven:
van zelf te leven krijg je alleen maar pijn
Een variatie hiervan
vinden we in het titelgedicht:
het is pijn en ik weet dat het pijn is
maar op den duur denk je: ach ja
pijn is de naam zeker?
(…)
een mens is maar een mens
van mens-zijn ga je dood
Kortom – het leven
doet onbeantwoorde vragen rijzen, het hoort bij die pijn:
praatjes dacht ik allemaal praatjes
en eindigen met een vraag natuurlijk
een antwoord op een vraag
dat eindigt met een vraag
de story van ons bestaan
Dit wordt gekoppeld
aan het vraagstuk van de tijd:
we weten dat tijd alle wonden heelt
maar dat die treiterende tijd daar zijn tijd
voor neemt
Er worden zich geen illusies
over de tijd gevormd. Het wordt indringend geformuleerd:
verloren tijd dat lijdt geen twijfel
maar tegen beter weten in blijven de vingers
van dit lijk in wording
verwijtend wijzen naar de cijfers op de klok
We worden voor het
‘zwarte gat’ verwittigd:
vergeet nooit dat tijd altijd verwarring brengt
je kunt dit het best vergelijken met je
favoriete
bowlingbal die niet terugkeert naar jouw hand
je bukt voorover en kijkt in het zwarte gat
geen bal te zien
Zou liefde een uitweg
bieden? In sommige gedichten komen allerlei liefdesrelaties ter sprake. Ze zijn
toevallig, vol ontrouw, onbetrouwbaar. Ze blijven onbeantwoord of volgen elkaar
op. Of ze zorgen voor onverwachte ‘wendingen’. Het zijn vergissingen. Zou de liefde
wel bestaan?
een mens kan er niet blijven over zaniken
of liefde echt bestaat of niet
of dat het eerder zoiets is als de sint
ik heb betere dingen te doen
Uieindelijk is er voor
de dichter maar één eindconclusie mogelijk en die klinkt bitter:
het gaat in deze wereld niet om beter
wel om het ego en hoe het te strelen
Is dit nu ironie of
ernst? Daar is die ambiguïteit dus weer. Het kan dus beide zijn. Niettemin heb
ik het gevoel dat er achter deze poëzie een subtiele droefgeestigheid schuil
gaat. Een tristezza. Ik ontwaar dit onder meer in een voor Hoornes doen erg
transparante gedicht ‘Zondag’, a poem for
the millions:
de zondag kan het ook niet helpen
dat hij de dag is van tompoezen eclairs
elixir d’anvers en soezen bij de koers
de dag van wandelbottines
zweefvliegtuigen en beduimelde foto’s
die lacherig uit hun plakboek springen
de dag van vervellen en vervelen
van kiften kribben en kibbelen
en de herstelde vrede achteraf
niemand wordt begraven op een zondag
de zondag is al van zichzelf een graf
Nee, Hoorne is niet
alleen pose. Hij is minder oppervlakkig of doelloos dan hij lijkt. Daarom dat
ik hem niet langer als een nihilist of cynicus durf te omschrijven. Hij heeft
er misschien de allure van maar in de diepte is hij een werelds en betrokken
dichter. Het volstaat om hem dus vooral tussen de regels te durven lezen.
© Alain Delmotte
Mens
is de naam – Philip Hoorne
Uitgeverij
In de Knipscheer, Haarlem, 2024
ISBN
978 94 93368 05 7 NUR 306
Mens is de naam bij De Knipscheer
