Dames en heren,
Tussen de
open brieven door – van pak weg de universiteitsbibliotheek Gent en de Openbare
Bibliotheek Brugge – was er ook dit zo goed als eenregelige mailtje: “Voor de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience
die het binnenkort met minder moet doen, bestel ik 1 exemplaar van het boek
“Bidon Collé” van Patrick Cornillie.”
Het wierp
mij in één klap meer dan 40 jaar terug in de tijd, toen je als auteur of
uitgever van elk nieuw boek nog 50 exemplaren kon slijten aan het Vlaamse
Departement Cultuur. Toevallig had ik begin september, tussen weer andere open brieven
door, deze keer over de ontlezing bij jongeren, ook nog eens opgezocht waar we
vandaan komen met de steun van de Vlaamse Gemeenschap aan “de auteurslezing”,
zoals ik er hier vandaag één voor u mag geven. Naar het schijnt een belangrijk
instrument voor leesbevordering, althans volgens die overheid.
Onder
Patrick Dewael werd de regeling veel zichtbaarder en ambitieuzer, met de
publicatie van een lezingenlijst in 1988, waardoor het lezingencircuit een
enorme stimulans kreeg. De overheidstussenkomst bedroeg toen 4000 frank per
lezing – 100 euro – en een auteur of kunstenaar kon er tot 25 stuks per jaar
doen. Het budget bedroeg tussen 1989 en 1993 ongeveer 10 miljoen frank (circa
248.000 euro) en de vergoeding werd in die periode ook verhoogd tot 5000
Belgische frank per lezing (124 euro). In 1992 hielden we met z’n allen 2.241
gesubsidieerde lezingen, enkele jaren later werd het plafond verlaagd naar 15 subsidies
per auteur en per jaar.
In 1999 verhuisde de regeling naar het Vlaams Fonds voor de Letteren, dat nu Literatuur Vlaanderen heet. En toen is daar iets merkwaardigs gebeurd: de 5000 frank uit de jaren 90 werd geen 124 euro, maar devalueerde naar de 100 euro van de jaren 80. De tussenkomst van de Vlaamse overheid was 30 jaar geleden met andere woorden groter dan ze nu is, en als we ook rekening houden met drie decennia inflatie, wordt het pas helemaal schrijnend.
Uit cijfers
van Literatuur Vlaanderen blijkt dat de grens van 3000 gesubsidieerde lezingen
per jaar recent is overschreden, maar het hoera sfeertje rond die cijfers mag
wat mij betreft een stevige domper krijgen. Als je de 300.000 euro van nu
vergelijkt met de – omgerekend – 248.000 euro uit 1989, en je neemt ook de
index in de vergelijking op, zie je een forse dalende lijn.
De geweldige
boost die de Vlaamse jeugdliteratuur gekend heeft, sinds eind jaren 80 en tot
omstreeks de eeuwwisseling, had veel te maken met de lezingensubsidies. Omdat
je je boek rechtstreeks kon “promoten” bij je publiek in de scholen en de
bibliotheken, bleven de verkoopscijfers in die jaren vrij hoog.
Schoolbibliotheken en “gewone” bibliotheken kochten massaal in. Het maakte dat
je als jeugdauteur voldoende tijd kon vrijmaken om te groeien in je vak, zodat onze
boeken ook vertaald werden in allerlei buitenlanden en daar ook belangrijke
prijzen wegkaapten. Uiteraard had dat alles ook zo zijn weerslag op de
“leesbevordering”. Het was een win/win.
En nee, de
neergang van de geletterdheid bij jongeren en het instorten van de markt voor
jeugdboeken heeft niet alleen met de gekortwiekte lezingensubsidies te maken. Maar
om de tendens te keren, kunnen de huidige beleidsmakers misschien ook eens
nadenken over deze kleine geschiedenis van de auteurslezing en het departement
Onderwijs aanspreken. Bij de jongste besparingsronde wilde de minister van
cultuur alvast niet meer besparen op de scheppende kunstenaars, in plaats
daarvan heeft ze dan maar de databanken van ons collectief cultureel geheugen koudweg afgeschaft.
Wat heeft
dit met “Bidon Collé” en Patrick Cornillie te maken? Welnu, dames en heren, het schrijven en
uitgeven van poëzie wordt steeds meer een don quichotteske daad van verzet in
een samenleving die steeds strakker geregeerd wordt door… hier komt ie… een
algoritmische, artificieel intelligente schijnwereld, waarin zowat alles moet
wijken voor de economische belangen van de nieuwe oligarchen... Ja, ik heb een
tijdje nagedacht over deze zin, zoals u kunt horen. Maar het zijn wel deze
oligarchen en hun marionetten die de jongeren hun toekomst afnemen en die ons
verleden uitwissen, met als enig doel… ja, vult u dat zelf maar in.
Poëzie laat
zich vooralsnog niet schrijven door AI en verzet zich tegen de puur utilitaire
beginselen die jammer genoeg ook steeds meer ons onderwijs kenmerken. Herman De
Coninck zei daar het volgende over, in zijn essay Over de troost van
pessimisme:
Toen ik
ooit lesgaf, poëzie, aan jongens die daar helemaal niet om gevraagd hadden, was
de eerste vraag: moeten we dat kennen voor het examen? Nee, voor het leven, zei
ik. En de tweede vraag was: waartoe dient dat dan?
Ik vond
dat een erg domme vraag, en probeerde kwaadaardig te onthouden wie ze gesteld
had. Poëzie dient namelijk nergens toe, en dat is op zich al een verdienste.
Deze wereld wordt verpest door zijn utilitarisme, als iets niet meer meteen
winstgevend is, deugt het niet. Dus leve het nutteloze. Waartoe dient een
wandeling door het bos? Hoeveel is dat waard? Wat mag zo'n bos kosten? Hoeveel
kost stilte?
Soms denk ik
wel eens: er zijn meer schrijvers dan lezers, tegenwoordig. Een rapport over de
boekenmarkt anno 2020 meldt dat in dat jaar in Vlaanderen 313.978 verschillende
ISBN-nummers werden aangevraagd voor papieren boeken. Daarvan werden in totaal
net geen 14 miljoen exemplaren verkocht, dit is gemiddeld 44 exemplaren per
titel. Oké, oké, zeker voor poëzie dat nog nauwelijks in de boekhandel te
vinden is, wordt er ook veel buiten die boekhandel verkocht. Maar voor elke
Griet Op de Beeck – 300.000 exemplaren voor Vele hemels boven de zevende
– zijn er dus talloos vele boeken die nul of nauwelijks exemplaren verkochten. En
daar zitten ongetwijfeld ook nogal wat famliekronieken van grootvader en
tegenwoordig ook veel doctoraten bij, die je al even goedkoop kunt
vermenigvuldigen in printing on demand dan in het kopieercentrum, maar toch…
Vanuit economisch oogpunt is het uitgeven van poëzie volstrekt idioot. Met proza kun je nog hopen op een onvermoede bestseller, die je bedrijf draaiende houdt. Maar zelfs dat zit er met gedichten niet in. Waarom schrijft een uitgeverij dan godbetert een prijs uit voor dichtbundels? Wel, geloof het of niet, omdat ik graag goeie poëzie lees. Of om het onversneden plezier als vroedman dat prachtig boekje mee op de wereld te kunnen brengen.
Toen de
Zweedse Academie kort voor de officiële bekendmaking van de Nobelprijs
Literatuur Anne Carson telefonisch wist te bereiken, bevond zij zich in
IJsland. Ze was daar bezig “te luisteren naar de wind”. Toen haar werd gevraagd
wat ze vond van de toekenning, vertrouwde ze ons toe: "Ik denk dat ze
allemaal gek zijn.”
Haar reactie
om simpelweg te blijven luisteren naar de wind in plaats van de media op te
zoeken, maakt duidelijk dat poëzie voor haar alles te maken heeft met de stilte
van de waarneming – in dit geval van de wind – en niet met alle ruchtbaarheid
eromheen. En haar weigering om zich te conformeren aan de wetten van media en de
commercie, is voor mij een bij uitstek poëtische daad van verzet. En je hoeft
daar heus je gevoel voor humor niet bij te verliezen.
Allemaal
goed en wel… maar hoe maak je het wezen en de waarde van poëzie nu ietwat
concreter dan de kostprijs van stilte, de waarde van een bos of het luisteren
naar de wind? Welnu, dàt staat voor mijn part te lezen op pagina 11 – of op één van de meer dan
honderd andere pagina’s van “Bidon Collé”. Maar ik kies toch voor pagina 11:
Lille, 15 maart 1971
I.M. Jean-Pierre Monseré
Een jongen van negen was ik,
dwepend met
een guitige bengel die in
Leicester triomfantelijk
over de finishlijn reed. Zo
sierlijk en zo soepel,
druipend van klasse, een
engel op de fiets.
Een jongen van negen was ik,
die geloofde in
een onsterfelijke
wereldkampioen die won en won.
Tot ik, niet eens zeven
maanden later, de foto zag
in de krant. Van diezelfde
renner in regenboogtrui,
koud op het koude beton. En
plots besefte: na dit
volgt nooit nog iets. Blijft
dood onherroepelijk dood.
Vleugellam lag hij daar, een
streepje bloed langs
de wang. Nooit kleurde een
zwart-witfoto zo rood.
Ik was toen een
jongetje van acht en ik herinner mij nog steeds de zwartwit televisiebeelden
van zijn begrafenis, en dat Eddy Merckx erbij was en heel veel verdriet had. Het
gedicht van Patrick maakte van mij meteen ook weer dit jongetje van acht dat even
goed besefte: “Na dit volgt nooit nog iets.” Literatuur bezit onder meer deze
magische eigenschap dat je jezelf herkent en terugvindt in de woorden van een
ander, of dat een ander erin slaagt in woorden te vatten wat jij ook wel weet
of voelt maar nooit onder woorden wist te brengen. Poëzie laat je ook met
andere ogen naar de werkelijkheid kijken, maakt je opmerkzaam op dingen waar je
anders aan voorbij zou gaan: “Nooit kleurde een zwart-wit foto zo rood.” Hoeveel
is dit herbeleven van een stukje verleden waard? Hoeveel het plotseling inzicht
dat net de afwezigheid van een kleur haar des te nadrukkelijker aanwezig kan
maken?
Als
schrijver probeer je toch altijd die verbinding te leggen met een lezer, zelfs
al doe je dat eerder onbewust. Als lezer zijn het precies deze gedeelde
ervaringen die je opzoekt. Een beleving die niet in centen of procenten van wat
dan ook valt weer te geven. Daarom schrijf ik, daarom lees ik, daarom geef ik
de boeken uit die mij dit soort onbetaalbare sensaties kunnen bieden.
Vzw de
Scriptomanen is een digitale uitgeverij. Wij werken met printing on demand, wat
betekent dat wij slechts hoeven te drukken wat al verkocht is, of ’t scheelt
niet veel. En dat we ons kunnen wagen aan minder commerciële genres, of het
werk van debutanten waarin we geloven, zonder bang te moeten zijn binnen de
kortste keren met een gescheurde broek te zitten. Het is ook een ecologische
manier van uitgeven, want wij hoeven geen onverkochte exemplaren door de
papierversnipperaar te halen. En dus zweren wij samen met dichters op
nauwelijks verlichte zolderkamertjes om daden van verzet te plegen.
Onze
poëziewedstrijd confronteerde de jury bij alle 18 inzendingen telkens met
dezelfde vraag: wat zorgt ervoor dat een dichtbundel zich onderscheidt van alle
andere? Is het de originaliteit van de taal? De technische beheersing? De durf
om nieuwe wegen te verkennen? De emotionele zeggingskracht? De samenhang van de
bundel als geheel?
Wij lazen
inzendingen die volop experimenteerden met de taal en onderweg hun lezers
verloren, die poëzie verwarden met dagboeknotities of het ongefilterd
uitstorten van gevoelens, die een filosofisch universum probeerden uit te
bouwen waarbij het talent jammer genoeg niet in verhouding stond tot de
ambitie. Toch ontwaarden wij een paar titels – van Hannah Cogen, Elke Everaert
en Tom Van Den Broeck – waarin de beheersing van de taal hand in hand ging met
een rijkdom aan beelden, en een opvallend eigen idioom met een interessante
thematiek.
In Bidon
Collé fietste Patrick Cornillie met zijn machtige dichtersdijen een
lijvige verzameling poëzie bij elkaar, zowel oud als nieuw, over de
wielersport. Achter de ogenschijnlijk afgebakende thematiek gaat een poëtica
schuil waarin koers vaak fungeert als metafoor voor herinnering, identiteit,
ambitie, vergankelijkheid en ja, ook voor het schrijven zelf. De bundel is tegelijk
een ode aan de wielercultuur, een autobiografisch geheugenboek en een verfrissend
taalbad.
Het mag dan
wel om een verzamelbundel gaan, de gedichten zijn gegroepeerd in cycli –
"Tussen droom en daad", "Langs de wegen",
"GeelZucht", "De perfecte tred" en "Galerie
Belge" – waardoor de structuur van het boek niet willekeurig oogt, maar
als het ware een dramaturgie volgt: van de jeugdherinnering via de beleving van
het fietsen naar de mythevorming rond renners en uiteindelijk naar de Belgische
wielerhelden.
Binnen de
afzonderlijke gedichten probeert Cornillie doorgaans een volledig verhaal of
een afgerond beeld te construeren. Hij schrijft zelden abstract. Elk gedicht
vertrekt vanuit een concrete plaats, een wedstrijd, een renner, een iconisch
moment. Nu eens is het gedicht een lyrische observatie, dan weer een verhalende
miniatuur, karakterportret, stilistische oefening, intertekstuele pastiche met
min of meer dank aan het literaire erfgoed van Alice Nahon, Paul van Ostaijen
of Guido Gezelle dat de Vlaamse Gemeenschap niet langer wenst te bewaren. En op
tijd en stond gesmeerd met een heerlijke snuif (zelf)relativerende humor.
De vorm is uitermate
verzorgd zonder formeel streng te zijn. Geen vaste rijmschema’s hier, maar
verrassende binnenrijmen en onverwachte enjambementen, dwingende ritmes en
beelden die blijven plakken.
Cornillie
houdt van tastbare taal en concrete woorden als kasseien, spaken, stof of
modder, zonlicht en zweet. Zijn poëzie ruikt naar massageolie en kettingvet.
Het jargon van de wielersport – van chasse patate tot grupetto – wordt zowaar omgesmeed tot een
poëtisch vocabularium, aangedreven door spetterende alliteraties en
assonanties, en merkwaardige opsommingen die leiden naar een onverwacht
orgelpunt (lees de poëziekaart Gent-Wevelgem).
Cornillie
neemt de koers ernstig, zichzelf zelden: “En zie je van zijn dubbele kin minstens/
duizend calorieën aan uitvluchten druipen.” Horen we daar enige milde zelfspot?
Zijn wielergedichten vormen nooit een wereldje op zichzelf, ze bevatten talloos
vele referenties aan populaire cultuur, radio en televisie, het Franse chanson of
de kleinkunst ("rennen, springen, vliegen, duiken..."). Ze dragen een
titel die ontleend is aan een Vlaamse literaire klassieker (De ontaarde
slapers) en combineren wielergeschiedenis met de wereldgeschiedenis in,
bijvoorbeeld, Stuivekenskerke. Want “parcourskennis is alles”.
De koers is voor
een flink stuk ook Vlaamse cultuurgeschiedenis – als volksfeest, religie,
collectieve herinnering. De radio en de volkscafés, onze kermissen en
dorpspleinen zijn dan ook niet weg te denken uit deze gedichten. Nostalgie
speelt een belangrijke rol, zonder sentimenteel te worden, maar door
herinneringen te concretiseren met knikkers, coureursprentjes, de stem van Jan
Wauters of een jongetje van twaalf inmiddels dat voor de eerste keer de
Kemmelberg beklimt. Het persoonlijke wordt herkenbaar, over de generaties heen.
Niet alleen
de helden krijgen aandacht in deze bundel, ook hun knechten, de seingevers, mecaniciens en wielertoeristen. Zij maken
allemaal deel uit van de mythe en de religie van de koers, met haar bedevaartsoorden
en pelgrims, relieken en heiligen en hoogmissen als de Ronde van Vlaanderen. De
Muur, de Poggio of “het mystieke braambos van/ Wallers-Arenberg”… het is al “heilige
grond”.
Voor Patrick
Cornillie zijn schrijven en koersen uiteindelijk hetzelfde. Dat maakt hij van
meet af aan al duidelijk in de proloog van deze Tour de Force: “Wielergedicht”.
Eén ding is zeker: Cornillie heeft er de benen voor.
Redenen in
overvloed dus voor de jury om Bidon Collé, wielergedichten van Patrick
Cornillie te bedenken met de Scriptomaan van 2026, een literaire wedstrijd voor
de beste dichtbundel van een Vlaams auteur.
Patrick, mag
ik je hierbij het enige echte allereerste exemplaar van Bidon Collé bezorgen,
samen met – uiteraard – een zegetuil?
Deze lezing van Patrick Bernauw werd uitgesproken op vrijdag 16 oktober 2026 in de Bib van Wevelgem.
Op die dag werd de poëzieprijs "De Scriptomaan van het jaar" uitgereikt aan Patrick Cornillie voor zijn bundel 'Bidon collé'.
Aan dit event is ook een aflevering van de Scriptomanen podcast Luisterboeken
gewijd.
Die kun je via deze link beluisteren.
