Dames en heren, vandaag, op de werelddag van de
poëzie, verschijnt na een stilzwijgen van 30 jaar een nieuwe bundel van Daniël
Franck. Aangezien Daniël van zijn vroegere bundels afstand lijkt te nemen, is
‘Lagen van glas’ een vernieuwd debuut. Ik weet van Daniël weinig af. Ik heb alleen
zijn gedichten voorhanden. Mijn lectuur vertrekt vanuit een wit blad. Hetzelfde
witte blad waarop gedichten hun aanvang nemen. Dichter en lezer vertrekken
vanuit dezelfde positionering.
Er staan in de
bundel twee gedichten waarin het ‘wit’ (een essentieel stijlmiddel voor de
poëzie) wordt geëvoceerd. In het eerste gedicht wordt het wit voorgesteld als
’een zee van verhalen/voor er talen waren’. Alsof het wit de prenatale staat
van de taal is. En laat ik hier meteen ook signaleren dat het motief van de zee
in de bundel sterk aanwezig is. De zee en de daaraan verwante woordvelden:
getijden, water, rivieren, meer, kust, strand, vloed. Opvallend daarbij is dat
het element ‘water’ niet altijd als positief wordt ervaren. Het water biedt
geen solide consistentie: ‘stap het water in en je verliest houvast’.
In het tweede
gedicht bevindt het wit zich, voor de dichter, ‘midden in ons’. Daar waar
‘bestaansrecht, ongerepte lichamelijkheid’ verborgen ligt. Het wit verkrijgt de
status van een ‘zijnstoestand’. Die uitspraken over het wit hebben hun
repercussies binnen het geheel.
Laten we de
buitenkant van de bundel bekijken. De inhoudstafel geeft aan dat de bundel
bestaat uit een introgedicht en vier cycli: met name ‘De getijden’, ‘Scherven’ (bestaande uit een gedichtenreeks
van 11 gedichten en één los gedicht), ‘hoe bij leven afscheid te nemen’ en ‘tot
stof’.
Het introgedicht kreeg als titel ‘nulpunt’ mee. Het laatste gedicht uit de
bundel heet ‘eindpunt’. De bundel legt
een traject af, volgt een neerwaartse beweging die me van onder meer
existentiële aard lijkt: van geboorte tot dood. Er wordt gaandeweg afscheid
genomen: ‘Afscheid is dat ding dat met stenen verzwaard
neerzinkt in het meer.’ Het draagt ook
iets spiritueels in zich. Ik kom er op terug.
De laatste regel
van ‘eindpunt’ luidt: ‘het slotakkoord dat zich om mij sluit’. Het eindpunt als
een dood punt. Het introgedicht vertelt ons iets over hoe de dichter de taal
ervaart: ‘Ik lig in mijn taal als in een naakt lichaam’. Resoneren hier de regels van Van Ostaijen mee: ‘ik
wil naakt zijn en beginnen’? Het deed mij denken aan een uitspraak van de controversiële,
Franse psychoanalyticus Jacques Lacan. Volgens hem zouden we tweemaal geboren
zijn: de eerste keer is dat onze biologische geboorte, de tweede keer is dat de
geboorte in de taal en/of de geboorte van de taal in ons. In het geval van de
dichter valt die geboorte als een miskraam uit. De taal lijkt hem te veel
voorgezegd. Ze zit krachteloos vast in een ‘rudimentaire ritmiek’. Die taal is
niet zijn taal. Een door de dichter hopeloos genoemde positie.
Dit is een
constante in heel wat poëzie. Het is misschien één van de kernen van de poëzie:
het onbehagen in en van de taal, de ontoereikendheid, het voortdurende echec.
(Vandaar dat prenatale wit dat soms meer betekenis in zich kan dragen dan de
taal zelf).
Van dit motief
vond ik in de bundel een aantal sporen terug. Vier citaten.
‘Ik zoek letters
om mijn onkunde
mee te bekleden’
‘ Woorden zijn
wolken.
Eer je ze aan
kunt raken muteren ze’
‘ik kon geen
woorden vinden voor de wereld’
…
de woorden
willen niet mee’
‘Filosofen
meanderen zich naar een uitspraak.
Zelf kon ik niet
verder dan een positie
en de
onderwerping eraan.’
Voor de dichter is daar maar één ding tegen te doen: hij gaat op zoek naar
een eigen taal, naar
een andere taal binnen de conventionele
taal. Het impliceert dat hij zich in een soms zeer afwijkende taal uitdrukt,
een taal vanuit een psychofysische constitutie gerijpt, een soort lichaamstaal.
De taal van Daniël Franck is een heel aparte, hoekige, soms vreemde al dan
niet associatieve sprongen makende taal waarin de dichter zich compact en
verdicht te kennen heeft. Het is een taal in het verweer, een taal die zich beschut. (Of hiermee
het daarnet opgemerkte onbehagen is verdwenen, durf ik te betwijfelen.)
Poëzie is iets wat je moet herlezen. We hebben namelijk de neiging om in een
gedicht naar een omlijnd verhaal te zoeken. Dit wil zeggen: we zoeken naar
eenduidigheid. Bij deze bundel is dat geenszins het geval: meerduidigheid is er
troef.
Hoe herlees je dan poëzie? Door het spoor van de woorden te volgen.
Laten we de weg van de woorden uit de titel volgen. Zoals die titel suggereert,
zijn er verschillende ‘Lagen’ te ontdekken in deze gedichten. Het woord komen
we aantal keren in de bundel tegen: ‘kleilagen vallen van mij af’- ‘Diep onder
de laklaag van de aarde’ – Jacob (de bijbelse figuur) ‘trekt de dag als een
laklaag over zijn gezicht’. Hieruit blijkt dat de dag een laklaag van de tijd
is. Die laklaag bevindt zich onder de grond, onder kleilagen, onder
‘bodemlagen’ zoals die in het gedicht ‘Archeologie’ genoemd worden. De lagen
moeten bij lectuur worden opgegraven. Zou dit een metafoor zou kunnen zijn voor
onze psyche waarin allerlei lagen vanuit een persoonlijk ervaren tijd werkzaam
zijn? Onze psyche brengt onze ‘getijden’ in beeld. Onze herinneringen, trauma’s,
verlangens. Alles wat zijn tijd heeft gehad. Ik zinspeel op de titel van een
gedicht. Waarvan hier de eerte strofe:
Hebben we de tijd gehad tussen heden en verleden
bestendigheid na te streven of lieten we onszelf na
als een donkere veeg op het gordijn? Wat we zien
bij het vertrekken komt altijd op het moment
van het onherstelbare, het houvast dat ons ontglipt
terwijl we slaperig in samen liepen te dwalen.
Ik stel vast dat die ‘lagen’ tegen elkaar aanbotsen. Ze hebben geen
lineair verloop. Ze lopen uit op een warrig kluwen.
Het woord ‘glas’ komt in de bundel slechts tweemaal voor. Ik zocht naar
definities voor het woord ‘glas’. Op het internet vond ik in een
puzzelwoordenboek waarin een prachtige omschrijving. Glas wordt ‘een bron van
scherven’ genoemd. Van het doorzichtige glas blijven slechts in deze bundel de
verspreide scherven over.
De woorden ‘scherf’ en scherven’ komen regelmatig terug. Een
gedichtenreeks kreeg de titel ‘scherven’mee. Die scherven worden in de reeks
als ‘Vertakkingen, spinsels, vlechtwerk’ beschreven. Ze vormen ‘grafische
lijnen’ die, naar de dichter schrijft, ‘vertrouwen inboezemen’ en een toestand
creeëren ‘om aan vast te klampen’. Opnieuw die nood aan solide consistentie.
Al lezend kunnen we dit alles ‘scherf na scherf bot na bot’ proberen op
te graven. Opgraven wat ‘de kaken van de tijd hebben vermalen’. Het is
duidelijk dat ondergronds al dan niet persoonlijke herinneringen opwellen. Het
zijn wel eens pijnlijke herinneringen. ‘Herinneringen bijten zich vast in
spijt’. ‘In het lange vergeten heb ik mij nooit bekwaamd’.
Het is natuurlijk niet de bedoeling om hier de hele bundel op die manier
verder te ontsluiten. Het is daarvoor niet het moment. Een aantal zaken zijn
overigens niet te ontsluiten. Een versregel stelt dat er ‘sleutels (zijn)
waaraan het slot blijft ontbreken’.
Een aantal zaken hebben me geïntrigeerd. Onder meer de vaststelling dat
er in deze verzameling een soort bestiarium verscholen zit. Ik telde er een
twintigtal: van de kleine mier tot het imposante edelhert. Ze lijken alweer een
vast element in de wereld aan te bieden: ‘ik zal blijven/voorbijgaan en niet
zoals de ganzen in het veld jaar na jaar verrijzen’.
Eén van centrale patronen in de bundel zijn een ik, een je, een we. De
ik en de je zijn een liefdespaar. Al rijst er een moeilijkheid:
‘Dat wij bij de liefde niet parallel bewegen
maar hakend klauwend stuttend ontvangend’
Tot een symbiose tussen de ik en de je komt het niet:
‘Dat je beweert mij al een beetje te kennen
maar nog nooit vroeg je mij een zintuig te leen’
Niettemin, in al hun lichamelijkheid heeft het paar nood aan elkaar. Ze
zijn een schuiloord voor elkaar. Ze bieden elkaar onderkomen. Zoals in volgende
regels:
‘Voorzichtig vlei ik mijn hoofd aan je buik,
hoog boven me de horizon van je hart en borsten,
van mijn onderkomen het dak,
schuilplek van een verblindende zomer’
Het paar modelleert zich een binnenwereld die
zich afsluit van een buitenwereld die als bedreigend en angstig wordt ervaren.
‘Van geen kwaad bewust
laten wij, wanneer het donker begint
en wij van belofte op herstel
verstoken blijven,
de rolluiken neer.’
Het motief van het beschuttende huis duikt
meer dan eens op:
‘Diep gebunkerd
bedrijven we het huis’.
Het paar blijft dus van herstel verstoken. In
het gedicht ‘geen herstel’ blijkt waaruit er geen herstel mogelijk is:
‘(…) Geklonken aan elkaar janken
wij: hier schuilt vergankelijkheid.’
De gedichtenreeks ‘scherven’ lijkt ‘een kwade
droom’. De ‘je’ haalt met een scherf naar haar polsen uit en staat in een
bloedplas. Er volgt een vlucht naar buiten: de weg leidt door een bos, naar een
zee. Na een grote vloed spoelen ze aan op een kust. Op dat stuk land ‘moeten
wij beginnen’ maar er is een ‘verlatenheid, die ons blijft bezitten’. De ik
loopt van de ‘je’ weg: ‘Jij velde mij stripte mij vilde mij’. Maar is het wel
de ik die vertrekt? ‘Jij was het die uiteindelijk mij zou laten’. De ik vraagt
zich af: ‘hoe verklaren dat ik op haar bleef wachten? Want ‘het alledaagse
bleef me versplinteren’.
Wat mij aansprak in deze pregnante reeks was de vlucht, de dwaaltocht.
Dit is het laatste wat ik thans ter sprake wil brengen. Ik had het in het begin
over spiritualiteit. Er vallen met name verwijzingen naar het religieuze in
brede zin te onderkennen. Leven wordt een heidens ritueel genoemd. Een
godswonder, orakels en een meditatie worden te berde gebracht. Goden worden
aangeroepen. Er is het gevecht van Jacob met de Engel. Laserstralen kruisigen
een hoofd. Het ironische gedicht ‘verboden onderwerp’ brengt de machteloze ziel
in beeld.
Vanwege die passussen kan ik het niet laten om
in het afgelegde traject die de bundel uitlijnt, als een archetypische
spirituele pelgrimage te ervaren. Bij
een pelgrimage ligt de klemtoon op het onderweg zijn: een mentale tocht ‘van
uitzicht naar inzicht’ – vanuit de nacht
naar het licht. Er staat: ‘ik weet niet zeker of de richting/juist werd
uitgezet. Ik zoek licht.’ - ‘de kromme routes van het licht voor één keer
recht’ - ‘Zouden we in dat licht nog herbeginnen?’- ’Uit onherbergzame
oorden/wordt het licht verwacht’.
De dichter ‘hangt de mystieken aan’. Wat als
iemand stelt dat het wit zich midden in ons bevindt of die kleilagen van zich laat
afvallen? Wat blijft er dan over? Het mystieke nulpunt: de leegte.
Wat ik bedoel is dat je in de leegte
kunt afdalen en tekens vinden
in een schaduw, in roerloosheid.
Wat kan er van die leegte worden verwacht? De
dichter is duidelijk:
‘Vormen van helderheid, ochtenden
in het leven geroepen om kwade dromen te
verjagen,
het concept gevoel gevat in een lichaam
dat niet ophoudt zichzelf uit zijn constructie te willen
bevrijden.’
‘Zichzelf uit zijn constructie bevrijden’. Hieruit spreekt een nood aan transcendentie. In de schaduw en in de
roerloosheid van deze gedichten zijn er momenten die getuigen van
transcendentie. Er kan een link gelegd worden naar het citaat van Wallace
Stevens (één van de groten uit de twintigste eeuw) die vooraan de bundel staat.
Een fragment uit het gedicht ’The idea of Order in Key West’. Ik citeer uit
een commentaar die ik van dit gedicht vond: ‘In dat vermaarde gedicht
verkent Wallace Stevens het concept van transcendentie door middel van kunst en
verbeelding, waarbij de menselijke daad om orde te scheppen uit chaos de
ervaring verheft boven het louter fysieke bestaan.’
In ‘lagen van glas’ lezen dergelijke, sublieme ogenblikken van
transcendentie. Zoals bijvoorbeeld in volgende regels uit ‘drijvend gedicht’:
‘Ik blijf verlangen naar meer water om in te
drijven,
zacht
deinend water dat zich lui uitstrekt,
rustig
dalend zonder plan of vooruitzicht
tot
alles rondom kleur krijgt, een geschenk.’
Hiermee
zijn we evenwel niet op een eindpunt aangekomen. Ik heb zelfs het gevoel dat ik
niet verder geraakt ben dan het nulpunt. De bundel is een blijvend herbegin.
Deze rijke en taalbewuste bundel is tot in de puntjes gestructureerd. Ik liet
onvermijdelijk een aantal aspecten onbesproken. Ik hoop u wel enkele handvaten
voor verdere lectuur te hebben aangereikt. Ik laat verdere verkenning graag aan
u over en wens u veel herleesgenot.
©
Alain Delmotte
Daniël Franck, Lagen van glas, Uitgeverij P, 2026, 72 pagina's, ISBN 978-94-93534-00-1
Lees ook het bericht over de voorstelling van de bundel.
