Liedjes die helpen tegen het pikkedonker

Samira Chabchoub & Paul Rigolle in kort bestek over 'Als zee uit hond’ van Lucas Rijneveld.

In kort bestek - Notities van de redactie (7) 

“Zo week als was, word ik” 

Lucas Rijneveld is na drie jaar niet meer gepubliceerd te hebben helemaal terug van weggeweest. En hoe! Zijn terugkeerdichtbundel ‘Als zee uit hond’ is noch min noch meer een literair gebeuren!

Op Facebook begroet Samira Chabchoub (partner van dichter Geert Viaene) de nieuwe bundel als volgt:

“Lucas Rijneveld heeft een nieuwe bundel- ik kan nooit wachten op de rijkdom aan beelden die hij neerzet. Zijn transitie is het grote thema en tegelijkertijd zijn oproep tot wereldvrede. Zo week als was, word ik, na het lezen van zijn derde gedicht al.”

“Zo week als was, word ik”. Beter dan Samira kun je het in verband met deze bundel eigenlijk niet zeggen.

‘Als zee uit hond’ telt veertig gedichten die verdeeld zijn over de cycli ‘Donkerkeer’ (13 ged.), Lichtval (8 ged.), Lichtgroei (11 ged.) en Hoogzon (8 ged.)

“Liedjes die helpen tegen het pikkedonker” staat er op bladzijde 45 in het gedicht ‘Bloei maar’.
En zo zijn ook deze gedichten van Lucas Rijneveld: “ze helpen tegen het pikkedonker”.


‘Als zee uit hond’ (je ziet zo een hond voor je die het water van zich afschudt) is een bundel om niet ongelezen te laten én, geneer je er maar niet voor, om op veel plaatsen week van te worden.

Als illustratie de eerste twee kwatrijnen uit het gedicht ‘Nalatenschap’ (p.49):

“Vanwege een afgelast leven deel ik wat
van mijn tedere inzichten, niet om ermee
aan de haal te gaan maar om zo nu en dan
even te verstillen, vooral als de

waan van de dag jouw kleren draagt,
als je niet meer weet wanneer je voor
het laatste hebt gebadderd – soms voel
je je vies terwijl je schoon tot op het bot bent,"
…/…

En uit het begin van het gedicht: ‘Om mee te nemen’:

“Als ik het jaar over mocht doen als het herschrijven
van een dichtregel en ik hier en daar wat wonderen
mocht markeren, de onzin en het cliché doorhalen,
dan zou ik allereerst het woord Oorlogslust ongedaan.
maken… (…/…)

 Uit: ‘Als zee uit hond’ van Lucas Rijneveld, Atlas Contact,2026.

Interview met Lucas Rijneveld in De Telegraaf van 1/10/2026

Interview met Lucas Rijneveld in De Standaard van 1/10/2026

Wikipediapagina Lucas Rijneveld
Facebookbericht van Samira Chabchoub


#lucasrijneveld #uitgeverijatlascontact #nieuwepublicaties #digtherinkortbestek #inkortbestek

Talige empathie

Herlinda Vekemans in kort bestek over Kratermond van Sara Eelen

In kort bestek - Notities van de redactie (5)

Op het poëziefestival Knisper en Knal in Aarschot laatst las ik samen met o.a. Sara Eelen en beluisterden we elkaars werk. Qua thematiek zaten we met haar Kratermond en mijn Appelblauwzeegroen bij enkele gedichten op eenzelfde lijn van talige empathie voor dieren groot en klein. Thuis las ik haar bundel en vond haar prachtige gedicht over een glassnijder (Brachytron pratense), een libel uit de familie van de glazenmakers. Hieronder een fragmentje van bij de geboorte van de libel in het mos tot ze de vlucht vindt. Knap omvattende titel van de bundel ook, Kratermond, met zowel suggesties van dode leegte, dreiging als van zeediepe taal van nieuw begin.

Glassnijder

Je adem als wind door het trilveen
nu ben je nog kwetsbaar, nog nimf. 

Urenlang zul je je vleugels uitrollen
en dan schiet je weg, de hoogte in. 

Wat niet zichtbaar was in de vlucht, maar wel toen je landde
het zachte donshaar op je borst 

Het patroon van vlekken
langs je lenden, in je ogen, de blik van piloten.

Fragment uit Kratermond van Sara Eelen, Querido, 2025.

© Herlinda Vekemans

Rubriek "In kort bestek"

Serhiy Zjadan, dichter aan het front - Jef Boden

Serhiy Zjadan, dichter aan het front

 

…. spreek nu, of berg voorgoed je vrede op, 
verklaar wat overduidelijk is,
hoe vuur geliefden treft,
hoe wanhoop, als een slachter, de ingewanden
van de wereld kan openscheuren,
ze op een septemberochtend op de stoep kan achterlaten,
spreek nu, nu je nog tenminste
één persoon kan redden, nu je nog kan helpen.

(uit  “How Fire Descends”)

Een theater of een sporthal? Of het voor zijn poëzie of voor een optreden van zijn Zhadan i Sobaky - Zjadan en de Honden -  is, de oorlog weerhoudt de Oekraïners er niet van om de zalen te vullen. Auteur, hulpverlener, vandaag actief in het leger, Serhiy Zjadan schrijft, leest, ademt betrokkenheid in woord en daad.

Al een leven lang is Zjadan een observator, een zoeker naar zijn plaats en een taal. Hij verwoordt en deelt zijn werkelijkheid. Van de post-Sovjet-samenleving over een oranje revolutie, naar de bezetting in 2014 en de totale oorlog tegen zijn land en zijn cultuur en het constante terroriseren van de burgerbevolking vandaag: dat (be)leven probeert hij in woorden te vatten.

In zijn dankwoord bij de ontvangst van de Vredesprijs van de Duitse boekhandels in oktober 2022 vermeldde hij de onvermijdelijke omslag in zijn schrijven. “Net als een laars van een indringer verstoort de oorlog het mierennest van de taal.” “Poëzie na Boetsja en Izjoem is natuurlijk nog mogelijk – meer nog, ze is noodzakelijk. Maar de schaduw van Boetsja en Izjoem zal bijzonder zwaar doorwegen.” Maar ook: “Taal kan je een tijdlang verlaten, maar is niet in staat je te verraden.”  Schrijven is voor Zjadan een noodzaak, meer dan ooit onvermijdelijk.

In 2014 lag Charkiv, de thuishaven van Zjadan, in het vizier van de door Rusland aangestuurde separatisten. Zjadan deelde ook letterlijk in de klappen. Die ervaringen resulteerden in een roman die alles heeft om tussen de oorlogsklassiekers terecht te belanden.

De auteur beschrijft hoe Pavlo Ivanovytsj doorheen een schemerig oorlogsgebied op pad gaat om zijn neefje uit een internaat op te halen. Verdedigers en milities duiken overal op. Zonder identificeerbare insignes roept iedere ontmoeting de vraag op in welke taal Pavlo ze moet aanspreken. In welke mate kan die keuze hem beschermen of net tot vijand maken? Zelfs aan de rand van de gevechten worstelt Pavlo zich voortdurend doorheen de tastbare verwoestende impact van de oorlog. De roman suggereert glashelder dat Zjadan sinds 2014 inderdaad in oorlogstijden leeft.

De recente bundel “How Fire Descends” waarin werk van 2016 tot 2022 is opgenomen, getuigt volop dat deze strijd al sinds het begin van de Donbass-oorlog in 2014 aanwezig is.

Van alle literatuur 
van alle talen
interesseren me vooral de woorden
om te spreken
tot de doden.

Wanneer ons zoveel ontnomen is, is daar de band tussen pijn en hoop om ons te verenigen. In het verlies is er haast op iedere bladzijde de stilte, de noodzaak om over en met de doden te spreken. Zelfs begraven dichters zijn nuttig na hun dood. Regelmatig vermeldt Zjadan het gras in de winter: zo breekbaar, zo vergelijkbaar is het verborgen bestaan van gedichten als gras onder de winterse sneeuw. Niet de schrik voor dood en stilte, de kwestie is juist om erover te blijven spreken en schrijven. Wanneer we over elkaar blijven spreken, spreken we niet langer over de angst maar over het vuur dat in ons brandt. Treur, zeker, maar verheug je. Bewaar naast wanhoop de hoop en de vreugde. Dit zijn oorlogsgedichten waarmee hij achter het front theaterzalen vult.

Wat doet deze man?
Hij schrijft gedichten.

Spreidt ze uit op de tafel,
polijst ze.

Zoals hij schoenen klaarzet voor een kind. 

Precies op tijd
zet hij zich aan het werk.
komt hij ter zake.

Weldra zal de winter komen
en zal men de gedichten vastnemen,
ze sorteren,
voorzichtig
als gedroogde tabak.

En vrouwen
zullen erover wenen
ze voorzichtig inpakken
als gouden munten.

De waarde van een gedicht groeit in winterse tijden,
vooral in een strenge winter
vooral  wanneer de taal teder is
vooral wanneer de tijden
gestoord zijn.

Niet alleen de nieuwste gedichten in de bundel, ook de selectie uit zijn vorige werk, spreekt voortdurend over verlies, dood en stilte. Over het spreken over en met de doden. Het zoeken naar de plaats van taal en literatuur daarin, maar vooral, laat de stilte geen zwijgen zijn.

© Jef Boden

Serhiy Zhadan, How Fire Descends, Yale University Press, 2024, 112 p., ISBN 978 0300 2724 68

Serhi Zjadan, Het internaat, De Geus, 2022, 368 p., ISBN 978 9044 5478 63

Serhi Zjadan, Laten we blijven praten. Zelfs wanneer onze woorden onze keel verwonden, De Standaard der Letteren, 5 november 2022

 

Gestalten van vloeibaarheid

Over 'Gezwommen worden' - het poëziedebuut van Anke Senden

Recensie: Daniël Franck

Anke Senden presenteert zich als een jong multitalent in het spectrum van kunst en woord. ‘Gezwommen worden’ is haar eerste volwaardige poëziebundel. Het is een sterke titel die een lezer meteen zal prikkelen en aanspreken. De titel van de bundel kan gelezen worden als een vorm van overgave en keert de rollen van actieve en passieve participant om. De mens als maat der dingen, vergeet het maar. Neem in plaats eens het perspectief in van een rivier, een meeuw, de wind, stoelen, de zee en haar getijden, en spreek dan. Inleving lijkt wel het magische woord voor deze bundel. En deze dichter trekt je op geloofwaardige wijze het discours in.

De bundel is opgedeeld in zeven vaak korte cycli of reeksen van vier tot maximaal negen gedichten die ook echt een onderlinge connectie laten zien. De gedichten zijn uiterst actief en flexibel. We ervaren allerlei vormen van vloeibaarheid (met voorop zwemmen, zee en strand) die de dichter vatten en die als een rode draad doorheen de bundel lopen. Dat vloeien wordt een vervloeien, van kind naar volwassenheid, van volwassenheid naar dood. Ergens in het midden daarvan speelt deze bundel zich af.

Met enige regelmaat lees je programmatische verzen:

             ik heb nog voor meeuw gestudeerd

    toen ik dacht de standvastigheid

            te kunnen volhouden als een rots

            die dient om de zee te breken

Rigide standvastigheid moet worden losgelaten en de oplossing om de hele mallemolen te doorstaan is alleen te vinden in allerlei vormen van vloeibaarheid. Lees het vooral als soepelheid, aanpassingsvermogen. Datzelfde gedicht gaat als volgt verder:

het water brak geen enkele meeuw,

behalve mij

Daar sta je dan. Je kunt nog zo je best doen om mee te gaan met de elementen, uiteindelijk beland je toch weer bij jezelf.

Wat een lezer al snel zal opvallen zijn de vele prikkelende vragen die meteen de fantasie aan het werk zetten. In eerste instantie wat vrijblijvend tracht je toch al snel een antwoord te formuleren en zo ontstaat ook een vorm van communicatie. Een aantal vragen eruit gelicht zullen dit verduidelijken: “waar ga je heen / als je nergens kunt blijven”; “toen de oostenwind het noorden opzocht, bleef er dan / nog iets over dat bewoog”; “zal jij gaan, of // ga ik, wie van ons kent het best de woorden / die je niet zegt”; “hoelang zal het duren voor wij // mogen vergeten”; “kan een kompas twee // naalden hebben, of wordt het dan een klok”; “kunnen de golven trage schelpen zijn”; “kan een zee in zichzelf verdrinken” enzoverder. Daar kan een lezer wel even bij verder mijmeren.

Tussendoor kan die lezer zich ook laven aan een vleugje humor: “de dag dat ik vlieger werd, stond er / natuurlijk geen wind”.

De gedichten zijn hoofdzakelijk rijmloos en worden getypeerd door een vrije vorm. Het poëtische zit vooral in wat de dichter zegt, hoe zij het formuleert en in de beelden die ze hanteert. Het zijn allemaal titelloze gedichten, zonder hoofdletters of punten, zodat we ze lezen als één vloeiende zin. En wanneer ze gebruik maakt van komma’s is het met enige vrijheid. Op het einde van een versregel volgt vaak een verspringing. Omdat er niet altijd met betekenisversterking wordt gespeeld, kun je niet echt over een enjambement spreken. Vaker is het eer een kwestie van suggestieve openlating of openheid. Zo creëert ze in het afbreken van de versregels een spanningselement. Voeg daar nog aan toe dat woorden soms gewoon worden ingeslikt. Deze vorm van verdichting staat evenwel nooit een volle betekenis in de weg. Door sporadisch een woord te schrappen lijkt het alsof de dichter nog iets wil uitspreken, maar dat door de volgende golf weggespoeld ziet worden. Alleszins gebruikt zij geen woord te veel. Het is onmogelijk in deze bundel iets te schrappen.

Een ander boeiend aspect van deze bundel is dat Anke Senden er niet voor terugschrikt grammatica en syntaxis naar haar heel eigen hand te zetten. Ze gooit soms de woorden als jongleerballen de lucht in en vangt ze alle weer op, mogelijk in een andere volgorde, maar even logisch. Het doet ons taalbegrip schuiven. Even makkelijk schrijft ze vloeiende volzinnen neer die net genoeg uit de haak zijn om de lezer scherp te houden. Zo heeft ze haar eigen ritmiek gevonden en het is hierin dat deze poëzie gedijt, in de zoekende, tastende voortgang, woord na woord, beeld na beeld, in knappe taal- en zinsconstructies ook, verschuivende en over elkaar heen schuivende zinnen. En nog zoiets, het laatste woord in deze bundel is “begon”. Dat wijst ook op aandacht voor compositie.

Let op, het is niet alleen spel. De gedichten in deze bundel getuigen van een scherpe observatie. Anke Senden denkt haar thema’s goed door, rekt ze uit en houdt die met kleine toevoegingen aantrekkelijk en behapbaar. Zij hanteert niet het grote gebaar, maar het intieme, nog versterkt door de eerder beperkte omvang van de gedichten.

 

            het werd avond en de nacht stak op

           

            zachtjes begon hij mij in te graven,

            legde een helder duister over wie

            ik nog was, werd het wrange deken

            dat meer rust beloofde dan de mooiste

            hemel vermag

 

            hij bracht niet de slaap, maar het verstikken

            kuste mijn hals, mijn ogen, mijn mond,

            stroomde binnen en rond

 

            slechts in de verste verte hoorde ik

            die kleine westenwind, die niet kon slapen

            omdat hij mij niet meer vond

 

Fraai is de volgende opening van de cyclus ‘discussies tussen eb en vloed’:

            dat hij gelijk had, dat hij geen gelijk had

            dat hij zijn gelijk had, dat niet het hare

            dat hij haar gelijk niet hoorde, dat hij niet

 

            moest denken, want dacht hij eigenlijk ooit

            (…)

De getijden van de zee vinden hier een knappe analogie in een twistgesprek.

Waar je als lezer misschien nog het meest aan verslaafd geraakt, zijn de beelden, heldere beelden in een taal die zich soepel als water plooit rond het onderwerp. Essentieel voor een dichter is immers het observatievermogen en vervolgens het vermogen om die visueel ondergane stimuli om te zetten in woord, zodat de lezer een fysieke en geestelijke wereld wordt binnengeloodst. Anke Senden toont zich hierin uiterst bedreven. Enkele voorbeelden:

-        die man // hij vaart op en neer, hij kent geen overkant, is op weg / in de rivier, als een wijzer die over het water glijdt, / heen en weer, iemand die met toekomst roeit / en in verleden aanmeert

-        de dame die we daarnet zagen, op de dijk // ze leek een zandkasteel dat op drift / was geraakt

-        longen die bemiddelen tussen aders / en buitenwereld

-        we keken naar de zeelucht, hoe hij werd gestreeld / door kleurrijks dat erin vloog, een zomer die joelde / ouders werden ondergegraven, maar nog niet / voorgoed

 

Prachtig is ook hoe de teloorgang van de kust wordt geschetst aan de hand van bureaustoelen. Dat is spitsvondig, geestig, speels, maar tegelijk ook doordacht en raak:

 

vier bureaustoelen namen een strand

in, belegden een vergadering van ongeziene

constructiviteit, het klonk alsof er

een begrafenis werd gepland, door wie daar

zijn beroep van had gemaakt, elk

 

schoof de dode alvast in zijn perk, de eerste

keek naar de toekomstige luxeflats, het jacht

van de tweede voer reeds voorbij, voor de derde

bestonden de duinen al niet meer uit zand,

 

de vierde keek naar hoe de anderen dachten

slimmer te zijn – uitermate productief, zo’n

samen-zijn, tot nut van eenieder en

het algemeen, waar zag een strandstoel

als ik dan een probleem

Al blijft het uitkijken, want niet alles is even eenduidig en in een vloeibare wereld kun je al eens bedrogen uitkomen:

de rots die daar staat, is eigenlijk

van water, het verbergt zich goed in

wat grijs en vast blijft

Dat geeft toch een andere vingerwijzing, met name dat er weinig houvast bestaat, dat de essentie der dingen en dus ook van het leven uit vloeibaarheid bestaat, uit het aanpassen en veranderen. Het tegendeel wordt niet als positief ervaren. Zo eindigt het gedicht dat hier begon als volgt:

ik zie dat jij dat nog altijd bent, land

dat om iemand heen ligt

Zelfs wie evenveel water als aarde is raakt in deze bundel op drift. Zie ook hoe de rede wordt gewantrouwd:

daar had een man al iets onomstotelijk

vastgesteld, terwijl je hier het mooiste

vindt door iets kwijt te raken, ik ga straks

 

zijn verstand wel halen, het laten waaien

als een hoed

Ook eerder in de bundel kwamen we momenten tegen van niet altijd tot vrolijkheid stemmende introspectie:

(…) het verdriet, we weten alleen

dat je erdoor kunt waden

In de laatste reeks ‘gezwommen worden’ verandert de toon en worden we vooral diepe melancholie en afscheid gewaar. Liefde wordt hier verbonden met de zee. Wanneer we net bij herhaling hebben gelezen dat vloeibaarheid het dominante aspect van het leven is, zie je dus ook de grote thema’s van het leven zomaar door je handen glippen. Het plaatst bijvoorbeeld de eerdere gedichten over eb en vloed in een ander licht. Daardoor sluit je als lezer ook met vragen af. Heb ik wel goed gelezen? Heb ik me niet te veel door het speelse laten misleiden. Je leest zelfs enige wanhoop:

            zagen wij de liefde, of vloog zij door ons

 

            wij werden de zee, werden haar haast,

            haar honger, hoe ze met schelpdieren aan dat

            strand krabt, alles meesleurt, niet het minst

            zichzelf, werden dat eindeloze water

 

Terugkijkend blijkt die aanvang toch ook niet zo vrolijk te zijn verlopen:

dan toch samen gestorven, zij / in de dood, en jij in het leven / zonder haar

Zelden het gemis dat een overledene nalaat zo sterk weten verwoorden. En misschien is al dat speelse dat we onderweg hebben ontmoet slechts een vlucht.

(…) weg uit dat / denken en bedenken, dat kastelen afbreekt

Zo openbaart zich een bundel die in de eerste laag speels en vrolijk is, maar in de tweede laag toch wel vrij donker. Of ook: een bundel die zich graag laat herlezen.

Dit is een uitstekende bundel waarin doordacht werd geschrapt en die er nu in elk detail staat. Daarom nog een gedicht met perspectiefwisseling om mee te geven op uw volgende uitstap naar een kust.

 

we zaten op de strandcabines die er niet

meer stonden, op de vrije tijd die opgeborgen, ingepakt

 

en mee naar huis, een bijna naakte man staat daar

in een handdoek en wat kinderdromen, als hij één

 

moet laten vallen, wat zou hij dan kiezen – als je niets

kunt meenemen, wat laat je dan achter, zou je het vergetene

 

vragen aan de zee, zou het helpen je ouders nooit gekend

te hebben, blijft dan het gemis vormeloos, of wordt het

 

erger, dit wachten op een schip zonder te weten

hoe een schip eruitziet

 

Anke Senden – Gezwommen worden

Poëziecentrum, 2024, 64 p. ISBN 9789056554118

 

Een veelzijdige kijk op de menselijke ervaring

Inleiding van Philip Hoorne bij de bundel Onbereikbaar voor commentaar van Wim Vandeleene, die op 28 april 2024 werd voorgesteld in Snuffel Hostel, Brugge

Goeiemiddag waarde poëziegelovigen, we zijn hier vandaag bijeengekomen om de geboorte van de dichtbundel Onbereikbaar voor commentaar van Wim Vandeleene te celebreren en op de wijde wereld los te laten.

Na Duikvlucht is Onbereikbaar voor commentaar de tweede bundel van Wim Vandeleene. De tweede ook bij Uitgeverij De Zeef die gestaag bouwt aan een mooi en degelijk poëziefonds. De werking van Annemie, Charles en Roel verdient alleen maar lof.

Onbereikbaar voor commentaar telt 47 gedichten, ondergebracht in 10 cycli. Een best wel lijvige bundel. De dichter heeft in die cycli geen symmetrie nagestreefd wat betreft het aantal gedichten per cyclus. Door zich te ontdoen van de wurggreep van de symmetrie, hoefde de dichter geen gedichten overboord te gooien of per se wel in de bundel te houden. Ik heb de indruk dat Wim zijn allerbeste gedichten heeft verzameld en thematisch gesorteerd in afdelingen. Goed gezien.

Wim is iemand die openstaat voor feedback en dialoog. Op 12 oktober van vorig stuurde Wim mij een mailtje met negen potentiële titels voor deze bundel. Daar zaten sterke titels tussen. Hij vroeg mijn mening. Uiteindelijk is het een titel geworden die niet in dat lijstje voorkwam.

Onbereikbaar voor commentaar is een flard uit een gedicht. Een titel hoeft niet per se de volledige lading van de bundel te dekken. In dit geval is dat ook moeilijk, want Wim Vandeleene levert een veelzijdig werkstuk af, dat niet in een paar woorden kan gevat worden. Is de titel alleen maar gekozen omdat het een fraaie woordgroep is? Ik kom hier straks op terug.

Ik wandel met u even door de bundel, die u straks thuis rustig kunt savoureren, en houd kort halt bij elke afdeling. De eerste cyclus, ‘Startschot’, telt twee gedichten. ‘Zal je met doorligwonden opstaan uit een zetel’, zo luidt de allereerste regel van het openingsgedicht ‘geen weg terug’. Het gedicht is een retrograde van de geschiedenis van de mensheid. Het nodigt ons uit om de verbondenheid met de natuur en het pure leven te herontdekken. Maar helaas kunnen we niet terug naar wat ooit was. De dichter eindigt met de ontnuchterende retorische vraag ‘zal je toch maar alles bij het nieuwe laten’.

De reeks gedichten met als titel ‘Groeispurt’ biedt een diepgaande verkenning van de complexe relatie tussen ouder en kind, waarbij elke fase van het opgroeien met een scherp oog voor detail en emotie wordt vastgelegd. Het begint bij de peuterjaren. Vervolgens leert het kind wat taal is en deint het gemoed van de vader alle kanten op. In het gedicht ‘Pretpark’ dat u later deze middag zal horen, twijfelt de vader aan het vaderschap.

Ik zal in de rest van mijn betoog af en toe citeren uit de bundel. Ik zal dit niet telkens aankondigen met het woord ‘citaat’. Ik zou mijn arm kunnen omhoog steken als er een citaat aankomt, of even hoesten, of mijn stem wat laten zakken. Misschien moet ik een heel korte pauze inlassen voor en na een citaat. Enfin, u hoort het wel en als u het niet hoort, leest u het straks wel.

De peuter wordt een kleuter, een speels maar soms lastig kind. De vader en het kind worstelen met wisselende emoties en verwachtingen. Vader is vaak uithuizig en moeder, want die is er ook, ‘vertelt de parabel van de verloren vader / over een jager die later thuis komt, met een alibi’. Ondertussen wordt het kind zich bewust van de eigen identiteit.

De derde afdeling heet ‘Een man in de knop’. Elk deel van de bundel opent overigens met een citaat, onder andere een van bioloog Midas Dekkers en een van regisseur Woody Allen, mannen die ik zeer bewonder. Het kind wordt almaar ouder. Het gedicht ‘vroege puber’ zoomt in op de fysieke en emotionele veranderingen die gepaard gaan met het volwassen worden. Het is mijn favoriete gedicht.

Voor mij hoeft een gedicht niet per se als een ajuin gepeld te worden totdat alle lagen en veronderstelde lagen ontbloot worden. Een gedicht over een puber mag gerust alleen maar een gedicht over een puber zijn en niks meer. Maar Wim is ook een klimaatdichter. In het gedicht ‘vroege puber’ staan de woorden ‘driftbuien’, ‘kritiek peil’, ‘code rood’, ‘microklimaat’. ‘Onbereikbaar voor commentaar / haalt hij de schouders op voor een hoger bevel’, lezen we.

Wie onbereikbaar is voor commentaar heeft niet zelden iets te verbergen. Wie weet slaat deze zin op de machthebbers van deze wereld die de urgentie van een klimaatbeleid niet inzien. Dan is het ‘hoger bevel’ de oproep van wetenschappers en experts om er iets aan te doen, een oproep die gedragen wordt door een almaar groter deel van de bevolking. Het zou kunnen. Het is maar een interpretatie.

De late puber wordt opstandig en gaat zijn eigen weg, een vlucht als het ware. Hij ontdekt het andere geslacht en de complexe wereld van liefde en verleiding, van verlangen en onzekerheid.

De vierde cyclus heeft als titel ‘Eigen terrein’. In de man-vrouwrelatie draagt de vrouw de broek: ‘zij velt het vonnis over zijn zonde en bewierookt zijn deugd / wrijft de schade van flaters onder zijn neus’. Een aantal keren bevinden we ons op een feest, maar de man voelt zich onwennig in de massa: ‘hij overziet de feestzaal, zijn mijnenveld / in de hoek zoekt hij steun bij een schaduwplant / met verzamelde moed nadert hij de harde kern’.

Nog steeds op het feest wil hij contact maken met een vrouw, maar ‘hij verwart een wegwerpgebaar met een wenk / wil haar meevoeren naar zijn hol / betreedt haar terrein als een rover met een plan / aan de rand van haar blikveld stoot hij op een koufront / zoekt een sterke houding, oefent een compliment’. Weg van het feest, in het uitstalraam van de speelgoedwinkel ziet hij in zijn reflectie een andere man, een moediger man, iemand die hij amper herkent.

De afdeling ‘Drie verblijven, vijf zintuigen en een vermoeden’ is een fraai gecomponeerde cyclus met niet negen gedichten, wat de titel laat uitschijnen, maar slechts vijf. Het eerste gedicht begint met een poëtische beschrijving van het fysieke lichaam als een ‘kooi van ribben’. Het tweede gedicht verschuift de focus naar de geest, waar gedachten en herinneringen rondhuppelen in de speeltuin van het hoofd. Het derde gedicht verkent het lichaam als een heiligdom dat schroomvallig wordt opgediend en slechts deelbaar is met één enkele gelovige. Het vierde en vijfde gedicht van deze afdeling met als titels ‘zintuigen’ en ‘vermoeden’ horen bij elkaar. Wim zal deze straks voor u voorlezen.

In de cyclus ‘Opmars’ ontglipt de geliefde en keert ze terug. ‘De stroop die ze uitwisselen trekt vliegen aan’. Eens te meer een mooie versregel, want is dit nu positief, die zoete stroop, of zit er een negatieve bijklank aan een stroperige brij? Liefde is een werkwoord om het met een cliché te zeggen. ‘Hij moet aandacht schenken of ze drijft weg / naar andermans moeite, andermans wenken’. Maar hij heeft geluk, hij mag blijven, of zoals de dichter het cynisch formuleert: ‘ze benoemt hem tot nieuwe man / bevoegd voor de logistiek van haar keuken / in haar stulp mag hij glas van plastic scheiden / beschimmelde schillen bij compost voegen’.

Dan is daar weer het feest, een familiefeest met ‘onbehaaglijk gelach’ en ‘zwijgende klankkasten’. Tot overmaat van ramp, of net niet, valt de elektriciteit uit. De familie tast letterlijk en figuurlijk in het donker. Er is een scheiding op til, maar de zoon bindt de partners aan elkaar, letterlijk. Het paar verkeert ‘in broze balans / … / ze regelen de passie met de thermostaat’.

Ineens duikt wederom de brandweer op. Hoezo wederom, kwam die al ter sprake? Jawel, het kind droomde ervan om brandweerman te worden, maar moet nu zelf beroep doen op de spuitgasten. Er is een ‘kortsluiting in het huwelijk’ en ‘de advocaat sleept schade uit de brand’.

Zeven cycli hebben we achter de rug, dat is al heel veel oerdegelijke poëzie, maar het leesplezier is nog niet voorbij. ‘Klaverblad’ gaat over reislust, het onderweg zijn. Het beeld van de langste weg die een mens kan lopen, namelijk van Kaapstad tot Siberië, staat symbool voor de afstand tussen geliefden, want die weg is ook de afstand, niet van hier naar daar, maar van ‘hier naar haar’.

De cyclus ‘Exit’ confronteert ons met het ouder worden. Herinneringen worden opgerakeld of doemen vanzelf op. Het lichaam ‘kraakt’, ‘stuiptrekt’ en ‘kronkelt van krampen’. ‘Het werd niet in de wieg gelegd voor de flikflak / en de brug met ongelijke leggers’, schrijft Wim. Ook de omgeving verandert. ‘Een tapasbar rees uit het puin van een kroeg’ en ‘bij de banketbakker kan hij nu halters heffen’.

Vrolijk was het niet altijd, maar de dichter begeleidt ons naar de uitgang met een positieve boodschap, een recept voor de nieuwe mens: ‘een gewerveld Schepsel om U tegen te zeggen / in de wieg gelegd voor hogere daden’. En die nieuweling krijgt een ‘opdracht voor gisteren’. Die opdracht is een aansporing tot introspectie en verandering in de menselijke houding ten opzichte van de natuur en de medemens. Ons wordt gevraagd om te zorgen voor onze planeet, voor elkaar en voor de dieren. Wie weet is het misschien nog niet te laat.

Ik vat alles nog eens samen. Elke cyclus belicht een nieuw facet van het menselijk bestaan. Van onze prille stapjes over de complexiteit van relaties tot het besef van vergankelijkheid, bieden deze 47 gedichten een veelzijdige kijk op de menselijke ervaring. Wim Vandeleene slaagt erin om een scala aan emoties en thema's te verkennen en hanteert daarbij zowel existentiële overdenkingen als alledaagse observaties. Dit alles maakt van Onbereikbaar voor commentaar een exceptionele dichtbundel.

Nog heel kort iets over de vorm. De gedichten tellen gemiddeld zowat 12 versregels. Zorgvuldig ingelaste witregels verluchten de taal. Weinig hoofdletters, weinig interpunctie. Geen gedoe met complexe lay-out, insprongetjes, uitsprongetjes of andere dingetjes die alleen maar afleiden van waar het echt om gaat, namelijk het zuivere vakmanschap van de dichter.

Als mensen mij vragen wat ik een goed gedicht vind, dan luidt mijn antwoord steevast: ‘Een goed gedicht is voor mij een gedicht waarbij ik na een eerste lezing de aandrang voel om het meteen opnieuw te lezen, en nog eens en nog eens.’ Ik besef dat dit een heel subjectieve visie is. Bij de gedichten van Wim Vandeleene voel ik die drang. Ik probeer die te verklaren. Een anekdotisch parlandogedicht zonder verrassingen, weerhaakjes of beklijvende elementen lees ik één keer, en klaar. Een beetje zoals je een mop leest of kijkt naar een meme. Goed gedaan soms, maar de essentie wordt in één keer prijsgegeven. Een dichtgemetseld, hermetisch gedicht stoot mij dan weer af. Ik zal het met flinke tegenzin tot het einde uitlezen of onderweg afhaken, omdat de dichter mij niet toont waar de inrijpoort zich bevindt. De poëzie van Wim Vandeleene bevindt op een perfecte plek tussen die twee uitersten.

Ik ken Wim als een warhoofd, ik mag dat zeggen, want dat zegt hij ook over zichzelf. Ik ga er dan gemakshalve van uit dat het warrige zich niet alleen manifesteert in het dagelijkse leven, maar ook in de poëzie van een warhoofd. Dat is bij Wim geenszins het geval. Wim weet verduiveld goed hoe hij een sterk gedicht moet maken. Dat merkte ik meermaals op toen Wim nog bij mij in het Poëzieatelier Brugge zat. Hij verraste keer op keer met sterk werk. Het moge duidelijk zijn dat Wim zijn warhoofd afzet als hij zich aan zijn schrijftafel nestelt. Of dat zijn warhoofdigheid de kwaliteit van zijn poëzie ten goede komt, dat kan ook.

Onbereikbaar voor commentaar is een parel aan de kroon van Uitgeverij De Zeef. Gefeliciteerd, Wim. Geniet van deze dag en het succes dat de bundel te beurt zal vallen, want er is geen haar op mijn almaar dunner wordende kruin dat eraan twijfelt dat de reacties en kritieken unaniem positief zullen zijn. En u, geacht publiek, dank ik voor uw aandacht. Geniet van het vervolg, er komt nog heel wat moois op u af.

 

Philip Hoorne

Brugge, 28 april 2024

Wim Vandeleene op DSvD
Weblog van Philip Hoorne

Onbereikbaar voor commentaar bij Uitgeverij de Zeef

Cover 'Onbereikbaar voor Commentaar'

 

Wim Vandeleene tijdens de voorstelling

Erdoor zakken kan zware kwetsuren veroorzaken

Over ‘Kleine grimmige gedichten’ van Frank De Crits

Het is lang wachten geweest op een nieuwe dichtbundel van Frank De Crits. De laatste, ‘Dichterbij Brussel’, dateert van 2010. Het betrof een verzameling van eerder en niet eerder gepubliceerde teksten rond het gegeven ‘Brussel’. In die tussentijd zat de dichter evenwel niet stil. Zijn jongste bundel ‘Kleine grimmige gedichten’ was al geruime tijd klaar en het was - teken des tijds - lang zoeken naar een passende uitgever. Ik mag u verklappen dat hij nog wel wat in zijn lade heeft liggen. Dit boekje wordt dus niet zijn laatste. Ik kijk er al naar uit.

De vraag is of Frank met deze verzameling een andere poëtische weg heeft ingeslagen.

Ik zou zeggen dat dit niet echt het geval is want stilistisch herkennen we good old Frank meteen. Deze stijl werd door Geert Van Istendael in zijn inleiding bij ‘Dichterbij Brussel’ als volgt omschreven: ‘Hij mijdt het rijm niet maar zoekt veeleer zijn heil in ritme, hortend, in het midden van een woord afbrekend. Dat ritme stuwt de opeenstapeling van observaties voort, nevengeschikt, zonder leestekens, zodat de ene vaststelling in de andere overslaat. Het lijkt of ze uit de vorige komt kruipen, of iedere waarneming de volgende genereert.’ Beter kan het niet geformuleerd worden: we vinden deze stilistische, grammaticale factoren in deze kleine gedichten vertrouwd terug. In dit verband lezen we in de bundel een gedicht vol heerlijke zelfspot met als titel ’potlood’. Daarin verraadt de dichter iets over zijn eigen schrijfproces en schrijfwijze: ‘daarmee zijn al mijn gedichten geschreven/met haperingen en allerhande hopeloze/fouten met faal en angst tijdens de/avonden die altijd met dt eindigen’

Ik vestig in deze verzen de aandacht op het woord ‘haperingen’ want deze bundel vertoont op verschillende niveaus ‘haperingen’. De zelfspot die uit deze passage blijkt is nu net één van die haperingen.

Toch merk ik in ‘Kleine grimmige gedichten’ op z’n minst twee afwijkingen bij de vorige stilistische omschrijvingen in vergelijking met zijn vorig werk. Daar waar Geert Van Istendael kon schrijven dat de gedichten van ‘Crits’ ‘net geen prozagedichten’ zijn (een mening die ik overigens deel), stel ik nu vast dat, typografisch gesproken, we hier eerder met reguliere gedichten te maken hebben. Of zo lijkt het toch. Ze blijven weliswaar een prozaïsche toon behouden. Maar de gedichten zijn formeel opgedeeld in twee van elkaar gescheiden strofen, elk bestaande uit vier, min of meer gelijklopende regels. Gemakshalve noem ik ze ‘kwatrijnen’, al beantwoorden ze niet aan wat een klassiek kwatrijn moet voldoen. Ze geven de indruk dat we hier met vormvaste poëzie hebben te maken. Maar dat is een illusie die de dichter zelf ontkracht in het laatste gedicht ‘tuinstoel’ door in het tweede kwatrijn nog een vijfde regel toe te voegen – waarmee hij het formele van de bundel op een narrige manier een beetje op zijn kop zet. Deze regel luidt: ‘erdoor zakken kan zware kwetsuren veroorzaken’. Het kwatrijn zakt dus letterlijk door. En hiermee misschien ook wel de hele bundel. Op de koop toe karakteriseert het de aangeboren, vranke en vrije tegendraadsheid van Frank De Crits.

Tweede vaststelling: de associatieve, in en uit elkaar springende observaties blijven bewaard maar worden teruggedrongen door een sterk aanwezig taal- en woordspel waarbij letterlijke en figuurlijke betekenissen worden uitgespeeld. In het gedicht ‘kaart’ bijvoorbeeld is het niet duidelijk welke ‘kaart’ het gedicht evoceert: gaat het hier over een speelkaart (passend in een pokerspel met de lezer?), gaat het over een leeskaart, een landkaart? Of zelfs over een visitekaart waarop iemand zichzelf kan voorstellen als zijnde ‘een geleerde in de wetenschap van het liegen’. (Zou het niet de visitekaart van een dichter kunnen zijn? ) En kijk, daar hebben we het al: de betekenissen van het begrip ‘kaart’ blijven ‘haperen’, veroorzaken ‘kortsluitingen’. Vormvast is die ‘kaart’ niet: ze is plooibaar.

Het feit dat er gebruik wordt gemaakt van ‘twee kwatrijnen’ weerkaatst een tweeledigheid die we in het opzet van het geheel terugvinden. Ik verklaar me straks nader.

De focus waarop de gedichten zich in deze bundel richten, verschilt met eerdere bundels. Frank brengt in deze gedichten allerlei banale objecten in beeld. Hiermee sluit hij aan bij een specifieke, modernistische traditie. Namelijk bij al die dichters die voorwerpen tot thema maken in hun poëzie. Ik kan er hier niet over uitweiden. Over het waarom dergelijke dichters het voorwerp centraal plaatsen, wil ik enkel kwijt dat die aandacht op het banale object die dichters onder meer in staat stelt om het hoog-lyrische en het al te verhevene terug te schroeven, te ontwijken of zelfs uit te schakelen. Bij Frank gebeurt dit meer dan eens via een strategisch uitgezet understatement. Een lyricus is hij allerminst. Daarvoor staat hij doorgaans hardboiled met beide voeten op de grond – al ontpopt hij zich wel eens als een utopische dagdromer.

Wat Frank aantrekt in de voorwerpen die hij evoceert is, zoals gesuggereerd, de banaliteit ervan. Hij is niet selectief: het zijn allemaal voorwerpen die dicht bij hem en ons staan. Een onderbroek, een onderlegger, een emmer, een bril, kousen (al dan niet met visnetmotief)… Maar belangrijker dan het onderwerp is natuurlijk wat hij ermee aanvangt, de manier waarop hij het met zijn kijk, taal en stijl benadert en bespeelt.

Meestal geldt het voorwerp in deze gedichten als een katalysator waarbij allerlei mechanismen een genererende rol gaan spelen. Het brengt de linguïstische machinerie op gang zoals die zich voordoet in het genoemde taalspel. Er is de machinerie van de herinnering die het voorwerp uitlokt: de vaderfiguur wordt tot tweemaal toe expliciet opgeroepen (in de gedichten ‘huis’ en ‘hamer’), er wordt een paar keer naar de kindertijd verwezen zoals in de gedichten ‘broek’, ‘vergrootglas’, ‘doos’ en ‘knikker’. En er is de levensgevaarlijke machinerie die onze psyche op volle toeren laat draaien: het moment waarop het voorwerp zich tegen ons gaat keren zoals dat tot stand komt in onze meest morbide dromen, onze onvermoede, weggemoffelde angsten, impulsen en lusten waarvan onze fantasma ongeremd getuigen. In de bundel zijn deze fantasma opvallend van sadistische aard. Een greep: nagels worden uit een teen getrokken; in het nogal fetisjistische gedicht ‘visnet’ vreten piranha’s een been op; een afgehakt hoofd wordt, zoals in het lied ‘Heer Halewijn’, op een bord op tafel gezet; een familie wordt middendoor gesneden; nog een hoofd wordt aan spaanders geslagen; een vork kwetst en verminkt; een versneden lijk wordt in een valies gestopt. Ja, het gaat er heftig aan toe. En het is die heftigheid wat die kleine gedichten grimmig en conflictueus maakt.

Dat conflict bezorgt de gedichten een tweeledige structuur. Ze bestaan uit een enerzijds en een anderzijds. (Een anderzijds dat eveneens een nachtzijde of een gene zijde kan zijn.) Een beeld en een tegenbeeld. Een positieve pool en een negatieve pool.

Van de manier waarop dit zich voordoet, geef ik een representatief voorbeeld. Het betreft het gedicht ‘braadpan’. In het eerste kwatrijn wordt aangegeven welke gerechten je er allemaal mee kunt bereiden: van een roerei tot gebraden aardappels. Maar in het tweede kwatrijn keert de braadpan zich tegen ons: je verbrand je vingers eraan en je kan er iemand de kop mee inslaan. De laatste regel concludeert met de nodige laconieke ironie hierover: ‘dat is hoogst ongebruikelijk en ja pijnlijk’. Zoals het hier wordt gesteld doet het zich meestal niet zo expliciet voor. In vele gedichten gebeurt het wat subtieler maar we ontwaren telkens de confrontatie tussen het positieve en het negatieve. Meestal eindigt het gedicht in het negatieve. Er is maar één gedicht dat daarvan afwijkt. Het gedicht ‘bloempot’ eindigt positief en zelfs wat onwaarschijnlijk sentimenteel – ‘soms leg/je ze naast je en groeit er een bloem in je hart’ - wellicht schuilt hier ook wel ironie. Want hoezeer dit conflictueus gegeven zwaarwichtig zou kunnen worden uitgewerkt, de humor van Frank houdt het geheel luchtig en leesbaar. Deze humor zou je zwarte humor kunnen noemen. Veelal speelt bij dit soort humor de negativiteit en het destructieve een hoofdrol.

Bij Frank doet deze zwarte humor zich als anarchistisch voor. En dat laat zich in deze bundel meer dan eens lezen. Er is sprake van het ‘gelijk van bakoenin’ en ‘van de macht overnemen en in vraag stellen’. Hij herhaalt Proudhon als hij schrijft: ‘bezit is zuiver diefstal’. Hij heeft het over ‘beroemde koningen die hun hoofden zagen rollen’. In het gedicht ‘verfborstel’ laat zich even de glimp van een ‘grand soir’ zien: de verfborstels komen in opstand en keren zich tegen hun baasje!

Die anarchistische houding lokt een vitale dynamiek uit, een jeugdig en grotesk aandoende onstuimigheid. Ik vermeldde al het tegendraadse. Ik signaleer het jongensachtige. In het gedicht ‘zakdoek’ noemt de dichter zichzelf overigens ‘het beste snotjong’. Politiek correct en elegant verwoord is het niet altijd (dat is zelfs de bedoeling). Het cassante wordt niet vermeden. Het is vaak clownesk en altijd ontnuchterend.

Maar we mogen de ‘haperingen’ niet vergeten. Achter deze gedichten gaat een existentiële problematiek schuil. Mogen we dat ‘zware kwetsuren’ noemen? Het clowneske lijkt dit te temperen en probeert het weg te wuiven – zoals Frank dat ook in het dagelijks leven tendeert te doen. Toch is het schrijnend aanwezig zoals in volgende, lukraak gekozen regels: ‘is er gehuil pijn over verlies’ – ‘ik doe mijn bord schreien’ – ‘onherroepelijk verdween ze aan de einder’ – ‘zo kan ik over verlies praten’- ‘kan ik de dubbele knoop ontwarren?’ - ‘hij stierf in de vreselijkste pijnen’ - ‘dat jij een worm bent die papier vreet en gaten maakt in je naam’ – ‘ (ik) speel vals voor het leven’ - ‘met één haal had hij zijn keel overgesneden al lang ver over de wanhoop heen’ – ‘de talloze eigennamen overtuigen hem van de vergankelijkheid’. Het is in dit soort haperingen dat de lezer wel eens in de grond zou kunnen zakken en die de laatste bijkomende regel van het laatste gedicht een benauwende betekenis geven. Het gevaar dreigt dat we van deze bundel enkel het cabareteske zouden onthouden. Want deze bundel leest vlot, te vlot. Laten we niet in de val trappen van het oppervlakkige: herlees deze bundel. Want deze poëzie reikt verder, zij gaat richtingen uit die we op het eerste gezicht niet zouden vermoeden. Frank schreef met deze bundel een zeer gelaagd en ernstig te nemen geheel.

De illustraties van Pieter Fannes brengen een aantal gedichten in beeld. Het zijn concentraten van het gedicht. Je leest er bijna het gedicht uit af.


© Alain Delmotte


kleine grimmige gedichten, Frank De Crits, Uitgeverij Fluxenberg, 2022, 19,90 €
Illustraties: Pieter Fannes