De schaal van Digther: Poëzie als meditatieve vluchtheuvel

vrijdag 10 juli 2026

Poëzie als meditatieve vluchtheuvel

Marc Bruynseraede bespreekt 'Spiegel van de ziel' van Antoon Van den Braembussche

Stel: je wandelt nietsvermoedend de boekhandel binnen en je ziet daar een dichtbundel liggen, onder de titel ‘Spiegel van de ziel’ van ene zekere Antoon Van den Braembussche. Dat wekt al dadelijk het vermoeden dat het hier over het binnenwerk van de mens gaat. Wellicht zelfs over het diepste wat in iemand leeft.

Je koopt – geïntrigeerd door de thematiek -, je wandelt naar huis en begint te lezen. Gaandeweg word je meegenomen in de gedachtewereld van Antoon Van den Braembussche. Als je dan even gegoogled hebt naar wie die Antoon Van den Braembussche is, kom je op het pad van de filosofie, de kunst van het denken, terecht. En verder, op de weg van ‘Denken over kunst’ en ‘De stilte en het onuitsprekelijke’, boeken geschreven door de betrokken Antoon, die gemeenzaam omschreven wordt als professor in de kunstgeschiedenis en kunstfilosofie, met een biezondere interesse voor mystiek in de kunst. De metafysische laag, dus.

Dan verneem je dat deze ‘Spiegel van de ziel’ eigenlijk het sluitstuk is van een poëtische trilogie, waarin naar het mysterie van het onzegbare (l’indicible), het onuitsprekelijke (l’inexprimable) gepeild wordt. Het blijkt dus interessant te worden, zij het dat we in ijlere regionen terecht komen. Lezend word je deelgenoot van deze zoektocht.

Het onzegbare, onuitsprekelijke is in wezen de kern van het denken en zijn. Aan het einde van een lange weg, over het Westerse en Oosterse denken, langs filosofen, universiteiten, dichters en denkers, plooit de dichter zich terug in meditatie, om tot de ultieme bevrijding - los van kennis en wetenschap – tot harmonie met het zijn te komen.

Het beeld staat mij voor ogen van de grote Tian Tan Boeddha (1), op het eiland Lantau bij Hong Kong: 34 meter hoog, 250 ton zwaar, pas bereikbaar na het beklimmen van 268 treden naar sereniteit. Je kan je voorstellen wat voor moeite het moet gekost hebben om deze Boeddha daar boven op de heuvel op zijn plaats te krijgen. Vredig rustend op zijn hoogte. Zichtbaar bij mooi weer vanuit Macau, aan de Zuid-Chinese kust.

Boeddha – of moet ik zeggen Antoon Van den Braembussche – troont woordeloos, voorbij alle denken, boven het braambos, omringd door offerende godinnen (2). Zij bieden hem hun schaal van leegte, van het niets en van wording aan. Je leest en je ziet. En je weet niet wat je leest of ziet. Je kan het enkel maar ervaren. De lectuur is, op het pad van het leven, de enig mogelijke therapeutische ervaring.

De poëzie van Antoon Van den Braembussche moet bijgevolg niet gelezen maar ervaren worden : als een wandeling doorheen het denken. Peripatetisch, zou ik zeggen, zoals de Griekse filosofen die al denkend rondwandelden, ware het niet dat het Antoon’s eigen concept is.

‘Spiegel van de ziel’ lees je als de belevenis van een droom, een herinnering, een reis door de ijlte van gewichtsloze gedachten, boven tijd en ruimte. Een vredige streek over de taal.

Zij herinnert zich

Zij herinnert zich

heuvels, rotsen, mergelgrotten

en goddelijke valleien.

De indrukwekkende bijna-stilte

waarbij het denken

wegdroomt en zwijgt.

Zij herinnert zich de lage mist,

de legendarische lage mist.

De eerste, tijdeloze kus

en de muziek van Leonard Cohen.

Het onuitwisbaar verlangen

naar onsterfelijkheid.

In bovenstaand gedicht, uit de eerste cyclus ‘Zij herinnert zich’ worden die herinneringen opgevoerd als meditatief voorbij drijvende wolken. De som van de wolken is het verlangen naar onsterfelijkheid, ontijdelijkheid. Ik zie het als een hunkering naar de oneindigheid van de liefde.

De gedichten van deze bundel spreken de taal van innigheid, van introspectie naar de diepere lagen van de taal aan de oppervlakte. Liefde, als een harnas van sereniteit, levert gedichten op van grote intensiteit.

‘Zij herinnert zich’ is een dialoog van goed verstane stilte en kostbare momenten met de geliefde, zoals het gedicht ‘Geheimschrift’ het uitdrukt :

Geheimschrift

Ik ben één en al verlangen:

een rivier die eigengereid

door mijn aderen stroomt.

Niet langer het woord

dat haperde

in het onzegbare.

Niet langer

de rouwvlinder die weg fladderde

in verbijstering.

Niet langer de denker

die onverhoeds strandde

in de sublieme brandschildering

van het beeld.

En langzaam, langzaam,

omhels ik het geheimschrift

van je lichaam

als een mild en sprakeloos dier.

Cyclus 2 ‘Franse suite’ legt de klemtoon op de tonaliteit van de dialoog. Dominant is de aanwezigheid van een elegante melancholie. Gedichten als ‘Le Cafard’ en ‘Algorithme, mon amour’ zijn daar goede voorbeelden van. Melancholie is tastbaar aanwezig in ‘de wandeling in de lenteregen’ en ‘het late middaglicht in je natte haar’.

Cyclus 3 is dan weer een verzameling van ‘Momentopnamen’ : losse kiekjes van contemplatie die, op de weg langs artistieke en filosofische verkenningen, ontdekt en vastgelegd worden. Zoals bij de besneeuwde Boeddha: ‘Het is niet de sneeuw die valt, maar de wereld die hem draagt’ of gedichten over de stilte van Antarctica en het fietsend wielergeluk.

Cycli 4, 5 en 6 zijn variaties van de tedere liefdestaal die de filosoof spreekt als hij niets zegt. In ‘Zo blijf ik spreken’ (Cyclus 4) zegt hij, in het gedicht ‘Dicht bij jou’ : ‘Ik ben dichter bij jou / omdat jij al zingend / elke dissonantie liet verdwijnen’. Poëtische pareltjes voor het rapen. Bijvoorbeeld in ‘Aanspraak’ : ‘Het takkenbos van de taal / waar betekenis bleef haperen / en voor het rapen lag’. In het gedicht ‘Meervoudig licht’ lezen we ‘Leegte waarin we desondanks / onszelf ontmoeten’.

In Cyclus 6 ‘Modus Vivendi’ staat het gedicht ‘Iedereen’ dat een duidelijke verwijzing inhoudt naar het academische verleden van Antoon Van den Braembussche.

Iedereen

In iedereen schuilen

uitgestrekte schuiframen

van vergetelheid.

De lome kantooruren

van de ziel.

In iedereen schuilen

bergruimtes vol weemoed,

archiefmappen met heimwee.

De zachte, meetlatlange dwang

naar perfectie.

In iedereen schuilen

inktpatronen van het noodlot,

toners van vergeefse hoop.

In iedereen

schuilt een oude droom

die maar niet sterven wil.

Een goede, Portugese vriendin van de dichter, die vertrouwd is met de carrière van Antoon Van den Braembussche in de academische wereld, schreef dat zij diep getroffen was door dat gedicht. Zij schreef dat zij in deze verzen ‘de melancholie herkende van iemand die de diepte van het intellectuele en academische leven van binnenuit kent.’ Zij dacht aan ‘de professor die je jarenlang bent geweest, met zijn plichten, verantwoordelijkheden, routines, eisen en stille vormen van discipline’. Beelden als ‘de lome kantooruren van de ziel’, ‘archiefmappen met heimwee’, ‘inktpatronen van het noodlot’ en ‘toners van vergeefse hoop” doen denken aan ‘een bestaan waarin het innerlijke leven lange tijd heeft samengeleefd met het institutionele leven : colleges geven, afspraken, papieren, perfectie, verwachtingen en intellectuele ernst’. ‘Vandaag, op emeritaat, heeft de institutionele ruimte plaatsgemaakt voor het schrijven : de herinnering, het denken, de gevoeligheid en oude dromen. Het schrijven, waar de academische loopbaan niet langer om vraagt, maar waar de ziel nog steeds om verzoekt. De oude droom die maar niet sterven wil.’

Ze vertaalde op slag het gedicht ‘Iedereen’ naar het Portugees ‘Em todos’, wat me meteen de herinnering bijbracht aan de Portugese dichter Fernando Pessoa die schreef :’ Ik ben niets / Ik zal nooit iets zijn / Ik kan ook niet iets willen zijn / Afgezien daarvan koester ik alle dromen van de wereld.’

Op zijn graf, gelegen in het Mosteiro dos Jerónimos in Lissabon, staat een citaat van één van de dichterlijke heteroniemen van Fernando Pessoa : Ricardo Reis: “Para ser grande, sê inteiro : nada / teu exagera ou exclua”. Om groot te zijn, wees geheel: overdrijf of sluit niets uit dat van jou is.

Over ‘Spiegel van de ziel’ zou Fernando Pessoa een geanimeerde discussie kunnen voeren met Antoon Van den Braembussche, daar, op het terras van A Brasileira in Lissabon. Niet met dooddoeners als ‘een belangrijke bijdrage tot het hedendaags poëtisch gebeuren’ maar, bijvoorbeeld, over de filosofische betekenis van de leegte in zijn gedichten. Of, meer nog, over de gevolgen van oorlog, in het slotgedicht van de bundel ‘Nooit meer oorlog’ ter nagedachtenis van de slachtoffers van de oorlog in Gaza.

(30 juni 2026)

‘Spiegel van de ziel’ – Antoon Van den Braembussche – Uitgeverij P – ISBN 978 94 93534 05 6 – Prijs : € 19,50

Antoon Van den Braembussche is dichter en filosoof. Gisteren 9/7/2026 werd hij overigens 80 jaar. De gelukwensen van de redactie delen we met die van talloze lezers. Meer info vind je via zijn Wikipedia-pagina.